بررسی دیدگاه دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی درباره روند گفتوگوی مذاهب و جایگاه ایران در پروژههای مربوط به تقریب
در یک نشست علمی در شهر قم با حضور پژوهشگران و کارشناسان اسلامی، حجتالاسلام شهریاری، دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، به تشریح رویکرد صحیح نسبت به مفهوم تقریب و نقش آن در ایجاد امت واحده و تمدن اسلامی پرداخت. این رویداد با تمرکز بر جایگاهشناسی تقریب مذاهب در شرایط کنونی، به بررسی شیوههای گفتوگوی سازنده بین اهل سنت و شیعه و همچنین ملاکهای برخورد با اختلافات فکری و فقهی اختصاص داشت. به گزارش تیم آرشیو کامل، سخنان او بر این محور استوار بود که تقریب نباید به وحدت فلسفی منجر شود و تفاوتهای فقهی و تاریخی میان مذاهب نباید از میان برداشته شود؛ در عین حال، هدف از تقریب، همبستگی در صفوف واحد و تقویت بنیانهای تمدن اسلامی است تا در برابر تهدیدها و پروژههای دشمن، یک جبهه متحد و منسجم شکل بگیرد.
او با اشاره به کثرت مذاهب در جهان اسلام — حدود هفت تا هشت مذهب — توضیح داد که هدف از تقریب به معنای همگونسازی مذاهب نیست و به تعبیر او، «اتحاد» واژهای مناسبتر است که معنای در کنار هم بودن و هممرکز بودن در مواجهه با دشمنان را دربر میگیرد. به بیان او، مقابله با هرگونه رخداد یا حرکت تفرقهآمیز نیازمند رویکردی استوار به مدیریت اختلاف به جای تشدید آن، و این رویکرد باید با حفظ احترام و حرمت مذاهب مختلف همراه باشد. در این چارچوب، پرسش از این که آیا تفاوتهای فقهی میان شیعه و سنی میتواند به شکل مؤثری مدیریت شود یا خیر، به عنوان یک فرصت برای گفتوگوی سازنده مطرح است نه ابزار فتنهانگیزی. این دیدگاه بر پایه تجربههای تاریخی جمهوری اسلامی ایران شکل گرفته است که در طول چهل سال گذشته نمونههای متعددی از همزیستی مسالمتآمیز اقوام و مذاهب مختلف ارائه شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، او به جنگ تحمیلی و نقش اقوام و مذاهب گوناگون در دفاع از کشور اشاره کرد و اظهار داشت که این همصدایی، خود الگویی برای گفتوگوهای آینده بوده است.
در این نشست، شهریاری به تشریح پروژه «اتحاد کشورهای اسلامی» پرداخت و از ارائه نظریه جدیدی درباره تحرکات منطقهای سخن گفت. او تأکید کرد که تقویت گفتوگوی امت اسلامی به معنای تلاش برای «وحدت عملی» است که در کنار همنشینی صلحآمیز در درون بافتهای فرهنگی و دینی جریان دارد. همچنین او با اشاره به وجود فضای مجازی و شبکههای اجتماعی، بر این نکته پافشاری کرد که فاز دوم و چهل ساله دوم تقریب، باید بر گفتوگو درباره اختلافات تمرکز کند، اما به قصد دشمنی یا تشویق به فتنه نباشد بلکه هدف، مدیریت اختلاف و جلوگیری از سوءاستفادههای رسانهای است. این دیدگاه از منظر او اهمیت برخورد با افکار افراطی و نفی هرگونه اقدام خشونتآمیز در میان مسلمانان را همزمان با حفظ حرمت مقدسات، به شکل روشن بیان میکند.
وی در ادامه به نقشی که ایران از طریق تقریب در پیوند دادن شیعه و سنی ایفا میکند، اشاره کرد و گفت که شیعهسازی پروژه نظام جمهوری اسلامی نیست و نباید تحت هر شرایطی به عنوان هدف یا ابزار یکی از کشورها تلقی شود. در این راستا، از «سنیسازی» نیز به عنوان پروژهای که هیچ کشوری آن را دنبال نمیکند، نام برده شد و تأکید شد که هدف کلان از تقریب، تقویت روابط انسانی و همکاری فرهنگی است، نه تبدیل مذاهب به یکسانی فقهی یا تاریخی. در کنار این نکات، او از اهمیت حفظ شفافیت در رسانهها گفت تا از ادعاهای غیرصحیح یا استدلالهای ناقص درباره مذاهب جلوگیری شود و از هرگونه توهین یا تحقیر به مقدسات پرهیز شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، شهریاری تأکید کرد که گفتوگویی که صلح و حقیقت را ترویج دهد و از اختلافات به جای خصومت یا ترور استفاده کند، نباید حرام شمرده شود.
در بخش دیگری از صحبتهای او، به اهمیت حفظ آرامش گفتوگوها و به کارگیری زبان مؤدبانه و با مایه ادبی در بحثهای مذهبی تأکید شد تا از شکلگیری سوءاستفادههای سیاسی یا امنیتی جلوگیری شود. او همچنین به نقش فتوای تاریخی و بیانیههای علمی از سوی اهل سنت در حمایت از نظام اشاره کرد و تاکید کرد که این نوع همکاریها، میتواند نشاندهنده نقطههای مشترک باشد که به تقویت انسجام داخلی و امنیت ملی کمک میکند. در پایان، شهریاری با اشاره به برگزاری چهلمین کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی در سال آینده، نقش تقریب را در پیوستگی داخلی و دیپلماسی مذهبی منطقهای برجسته کرد.
علاوه بر نکات فوق، او با استناد به دیدگاه سید حسن نصرالله درباره این که «وحدت به معنای کشور واحد شدن عملی نیست» به این نکته اشاره کرد که ایران از مسیر تقریب عبور کرده و الگویی موفق ارائه داده است. این تأکید، به عنوان یکی از محورهای کلیدی گفتمان تقریب در روزهای اخیر مطرح میشود که نوعی خودکفایی فرهنگی و دیپلماسی نرم را تقویت میکند و این رویکرد را از پروژههای خارج از چارچوب داخلی جدا میسازد. او ضمن اشاره به گسترش شبکههای اجتماعی، تصریح کرد که فاز دوم تقریب باید به گفتگو درباره اختلافات با رویکردی مسئولانه و مبتنی بر استدلال بپردازد، نه با هدف ایجاد دشمنی یا تحریک به درگیری. از منظر او، مدیریت اختلافات به معنی حفظ امنیت روحی و اجتماعی جامعه است و به همین دلیل، هرگونه گفتوگو یا رویکردی که به جنگ یا تندروی قومی/مذهبی منجر شود، محکوم است و از دید او چنین مسائلی باید به طور جدی کنار گذاشته شوند.
در پایان، دبیرکل مجمع تقریب، با اشاره به تحولات رسانهای و اثرگذاری آن بر ادراک عمومی، به این نکته اشاره کرد که نباید از اختلافات به عنوان بهانهای برای ایجاد جنجال یا دستاویزی برای حمله به مذاهب استفاده شود. او با تصریح بر این که گفتوگوهای سازنده میتواند به تقویت صلح، حقیقت و ثبات در سطح ملی و فراملی کمک کند، از مسئولیت نهادهای علمی و رسانهای در برقراری تعادل میان حقایق و امنیت عمومی سخن گفت. در این راستا، او از اهمیت توجه به ساحت آموزشی برای نسلهای آینده و پرهیز از بهرهبرداریهای سیاسی از بحثهای دینی تأکید کرد تا نسلهای آینده بتوانند با رویکردی آرام و منطبق بر اصول اخلاقی و قانونی به گفتوگوهای دینی بنگرند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این سخنان نشان میدهد که تعامل فرهنگهای دینی در ایران همواره بر پایه چهارچوبهای قانونی، اخلاقی و امنیتی پیش میرود و تلاش میشود تا از دام سوءاستفادههای خارجی پرهیز شود.
تحلیل حقوقی-اجرایی درباره چارچوبهای اجرایی جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با تقویت گفتمان تقریب
در مقام یک تحلیل یکپارچه و مختصر، میتوان گفت که این نوع مواضع refl ect میکند که جمهوری اسلامی ایران در کارزار دیپلماسی فرهنگی خود، به دنبال حفظ هویت دینی و اتحاد داخلی است، بدون اینکه در قالبی سیاسی یا امنیتی به دستاوردهای مذهبی آسیب برساند. چارچوبهای اجرایی و قانونی ایران اجازه میدهد تا گفتگوهای مذهبی با حفظ مقدسات و کرامت مذاهب گوناگون شوند، در عین حال از هرگونه اقدام که به تضعیف امنیت ملی یا ایجاد تفرقه در داخل منجر شود، پرهیز گردد. این رویکرد نشان میدهد که سیاستگذاری مذهبی در ایران به دنبال ایجاد فضایی برای گفتوگو و تعامل است اما نه با شعار اتحاد فلسفی و نه با پذیرش هرگونه تغییر بنیادی در ساختار فقهی مذاهب. از منظر حقوقی، اهمیت حفظ حدود و خطوط قرمز قانونی در گفتوگوهای دینی روشن است و به این معنا، هرگونه برداشت افراطی یا تعبیرهای افراطی از تقریب باید با ابزارهای حقوقی و عرفی کنترل شود. این تحلیل نشان میدهد که رویکرد مقامات ایرانی در مواجهه با مباحث مربوط به تقریب، به شدت به حریم قانون، امنیت ملی و حرمت مقدسات اهمیت میدهد و به دنبال ایجاد فضایی است که گفتوگوِ سازنده و غیرخشونتآمیز را ترویج کند. به این ترتیب، تقویت دیپلماسی فرهنگی از طریق تقریب، با حفظ چارچوبهای قانونی و اخلاقی کشور همسو است و میتواند به شکل پایدار به ثبات اجتماعی و تقویت روابط بینالادیان کمک کند.