گرانی گوشت در ایران و تاثیر حذف ارز ترجیحی بر بازار و سفره خانوار
در سال جاری مسیر قیمتگذاری گوشت قرمز با جهش قابل توجهی روبهرو شد. تغییر سیاست ارزی در واردات گوشت و حذف ارز ترجیحی از این کالا، به افزایش قیمت آن در بازار داخلی انجامیده است و این مسئله تأثیر مستقیمی بر نحوه خرید مردم بهخصوص در دهکهای پایین درآمدی داشته است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این تغییر قیمت با شتابی کمنظیر در سال جاری رخ داده است و تأثیر آن نه تنها بر قیمتهای مصرفی، بلکه بر رفتارهای خرید خانوارها و الگوی تقاضا را تحتتأثیر قرار داده است.
برای روشن شدن تصویر، لازم است به دو نکته اساسی توجه کرد: نخست، گسست قیمت گوشت با ارز ترجیحی به ارز مبادلهای که بهعنوان ابزار تنظیم بازار در گذشته عمل میکرد؛ دوم، نقش عوامل بیرونی مانند نوسانات ارزی، وضعیت تأمین نهادههای دامی و روند سیاستهای حمایتی دولت. در چنین بستری، گرانی گوشت قرمز از یکسو ناشی از هزینههای وارداتی و از سوی دیگر ناشی از افت قابلیت دسترسی به این کالا برای خانوارهای کمدرآمد است. به گزارش تیم آرشیو کامل، تغییر از ارز ترجیحی به مبادلهای برای گوشتهای بستهبندی وارداتی، قیمت آنها را نسبت به گذشته بهطور محسوسی افزایش داده و تقاضا را کاهش داده است.
در ادامه، آمارههایی که بهروشنی وضعیت را نشان میدهند، بهطور یادآورانه مطرح میشوند. براساس گزارشهای سازمان خواروبار کشاورزی ملل متحد (FAO)، سرانه مصرف گوشت قرمز و گوشت سفید در ایران نسبت به ترکیه پایینتر است؛ ایران در سالهای اخیر بهطور میانگین حدود ۳۱.۹ کیلوگرم گوشت مصرف کرده است در حالی که ترکیه به طور متوسط ۴۶.۸ کیلوگرم در سال مصرف دارد. این تفاوت، علاوه بر پیامدهای تغذیهای، اشاره به مشکلات عرضه و قیمتگذاری در بازار داخلی دارد. به گزارش تیم آرشیو کامل، اگر وضعیت تأمین نهادههای دامی، سامانه بازارگاه و سیاستهای حمایتی دولت اصلاح نشود، امکان تشدید بحران در بخش کشاورزی و دامپروری وجود دارد و میتواند به نارضایتی گستردهتری منجر شود.
در گفتوگو با منصور پوریا (یا پوریان، بسته به نسخههای مختلف)، رئیس شورای تامین دام کشور، توضیح داده شد که دلیل عمده گرانی گوشتهای بستهبندی و وارداتی، تفاوت نرخ ارز مصرفی این کالاها است. او توضیح داد که گوشتهای بستهبندی وارداتی با ارز مبادلهای وارد میشوند و با حذف ارز ترجیحی از این دسته، قیمت آنها نسبت به دورههای قبل افزایش یافته است. در این راستا، عواملی مانند فشار تورمی ناشی از رکود اقتصادی و کاهش تقاضا نیز بر رفتار مصرفکنندگان اثرگذار بوده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، تغییر در ارز گوشت تنظیم بازار از ترجیحی به مبادلهای نخستین بار در سال جاری رخ داده است؛ این تغییر منجر به افزایش قیمت و در عین حال کاهش تقاضا و رکود بازار را به دنبال داشت.
در ادامه به تفاوتهای قیمتی موجود در بازار اشاره میشود. گزارشها نشان میدهد که گوشتهای وارداتی از کشورهای مختلف با نرخهای گوناگون به بازار عرضه میشوند؛ بهعنوان نمونه، قیمت گوشت برزیلی در سردخانهها حدود ۶۱۰ هزار تومان در هر کیلو است، درحالیکه گوشت هندی گاه با قیمتی بالاتر به فروش میرسد. همچنین، گوشت گرم پاکستانی که در میادین توزیع میشود، برخی اوقات به قیمتهای حدود ۶۹۷ تا ۷۰۰ هزار تومان در هر کیلو عرضه میشود. این ارقام نشان میدهد که تفاوت قیمتها به دلیل منبع تأمین، هزینههای حمل و عرضه و همچنین نرخ ارز مربوط به هر دسته از گوشت است. به گفته پوریان، وقتی گوشت با ارز مبادلهای وارد میشود، بهطور طبیعی قیمت نهایی آن نیز بالا میرود.
اما تنها مسئله قیمت وارداتی نیست؛ عامل دیگری که تقاضا را تحتتأثیر قرار میدهد، بیماریها و مشکلات دامپرویی است. رئیس شورای تامین دام کشور به کاهش تقاضای گوشت قرمز در خانوارها اشاره کرده و افزود که بیماری تب برفکی در دامهای سنگین و احتیاط عمومی در خرید گوشت موجب شده تا تقاضا در بازار با کاهش مواجه شود. در مقابل، میزان گوشت گرم و منجمد در بازار بهطور گسترده وجود دارد، اما تقاضا برای این نوع گوشت نیز پایینتر است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این وضعیت از منظر عرضه نشان میدهد که کالاهای با سطح دسترسی پایینتر با مشکلات بیشتری روبهرو خواهند شد و اثرات منفی آن بر سفره خانوار نمایانتر خواهد بود.
در پایان این بررسی، بهنظر میرسد که مسیرهای آینده بازار گوشت با دو پدیده اصلی تعریف میشود: نخست، ثبات یا اصلاح در نرخ ارز مصرفی گوشت در کشور؛ دوم، کارکرد سامانههای کنترل بازار مانند بازارگاه و سازوکارهای توزیعی aimed در حمایت از سفره خانوار. پژوهشهای میدانی و گزارشهای سازمانهای بینالمللی نشان میدهد که بهبود دسترسی به گوشت برای خانوارهای کمدرآمد مستلزم اصلاحات همزمان در سیاستهای ارزی، نهادههای دام و مدیریت بازار است. به گزارش تیم آرشیو کامل، اجرای بهبود در این حوزهها میتواند به بازگرداندن توازن در قیمتها و حفظ سطح دقیق تقاضا در بازار گوشت کمک کند، اما بدون توجه به این نکتهها، احتمال تکرار بحران در آینده وجود دارد.
تحلیل نقادانه درباره اجرای سیاست ارزی و اثرات آن بر بازار گوشت و مصرف خانوار
در تحلیل خلاصه باید گفت که تغییر ارز ترجیحی به ارز مبادلهای برای گوشت، با وجود هدف تنظیم بازار و کنترل قیمتها، در کوتاهمدت به افزایش قیمت مصرفی منجر شده است و در بلندمدت میتواند به تثبیت یا کاهش تقاضا منجر شود، اما این وضعیت به شرطی پایدار است که همزمان با بهبود تأمین نهادههای دامی، شفافسازی قیمتها و کارآمدسازی سامانههای توزیع و نظارت صورت گیرد. نکته کلیدی این است که بدون حمایت مناسب از تولیدکنندگان داخلی، همچنین بدون بهبود کارایی سامانههای بازارگاه و کنترل دقیق بر واردات گوشت، اثرات سیاست ارزی دورهای بهجای تثبیت قیمتها، به نفع بازار سیاه و نااطمینانی مصرفکننده تغییر میکند. از منظر اجرایی، دولت باید با سرعت بیشتری نسبت به بهبود تأمین نهادهها، تسهیل فرآیند توزیع و افزایش شفافیت بازار اقدام کند تا تغییرات ارزی بهعنوان ابزار تنظیم بازار کارا عمل کند و نه بهعنوان منبع فشار بیشتر بر سفره خانوار. همچنین، ضروری است با توجه به واقعیتهای اقتصاد کشور و پویایی نرخ ارز، خطمشیهای حمایتی هدفمندتر و مستمرتر طراحی شود تا فرایند اصلاح ساختاری در بازار گوشت بدون ایجاد شوکهای اضافی به بازار و مصرفکنندگان انجام گردد.