مقدمه: نوآوری در محدودیتها و مفهوم «موتور جایگزین» در ایران
در سالهای گذشته، صنایع خودرویی جهان بر پایهٔ طراحیهای تخصصی و مهندسی دقیق بنا شدهاند. اما در ایران، به دلیل کمبودهای بودجهای، تامین قطعات و ملاحظات اقتصادی، برخی از خودروسازان با رویکردی متفاوت به مسائل فنی نگاه کردهاند. به جای اتکا صرف به منابع خارجی و طراحیهای استاندارد، شرکتهای ایرانی گاه با تغییر ترکیبهای فنی، راهحلهایی ارائه دادهاند که به گونهای منحصر به فرد یا عجیب به نظر میرسند. در این گزارش، به مرور نمونههای شاخص این «تبادل قلب ماشین» میپردازیم و هر یک را از منظر فنی و بازار نقد و بررسی میکنیم. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل.
۱) پیکاژو: پیکان با موتور پژو ۵۰۴، گشوده شدن فصل جدیدی در ایران
در دههٔ ۱۳۷۰، وقتی تأمین قطعات فنی برای پیکان به دشواری برخورد کرده بود، اتفاقی ساده اما تأثیرگذار رخ داد: استفاده از موتور ۱۸۰۰ سیسی پژو ۵۰۴ در پیکان. این تغییر به صورت موقت طراحی شد تا خط تولید پیکان متوقف نشود. از نظر فنی، موتور ۱۸۰۰ پژو بیش از موتور ۱۶۰۰ قبلی قدرت داشت و شتابدهی بهتری را ارائه میکرد، اما با وجود این مزیت، وزن اضافی موتور و تغییرات مربوط به سامانهٔ پیشرانه، به برخی چالشها از جمله افت کشش در نوک خودرو انجامید. با بازطراحی کوتاهمدت، پس از چند سال این ترکیب با موتور داخلی جایگزین شد و پیکان به شکل اولیهٔ خود بازگشت. با وجود این دورهٔ موقتی، عنوان «پیکاژو» برای این نسخهٔ خاص به ثبت رسید و نمونهای شاخص از «موتور جایگزین» در صنعت داخلی شد.
۲) پژو آردی: ادغام غیرمتعارف اتاق پژو ۴۰۵ با قوای محرکهٔ پیکان
در اواخر دههٔ ۱۳۷۰، ایرانخودرو طرحی را اجرا کرد تا با تغییراتی در بدنهٔ پژو ۴۰۵ و یکپارچهسازی با موتور پیکان، محصولی جدید با قابلیتهای رقابتی ارائه دهد. نتیجهٔ این ابتکار، خودرویی بود که به نام آردی شناخته شد؛ ترکیبی از اتاقِ پژو ۴۰۵ با قوای محرکهٔ پیکان. با وجود اینکه طراحیِ مربوط به نصب موتور پیکان روی بدنهٔ سنگین ۴۰۵ امکانپذیر بود، اما همخوانیِ کامل بین اجزای سیستمهای مختلف (طراحی بدنه، تعویض محور، گیربکس و سیستم تعلیق) به دلیل تفاوتهای بنیادی دو پلتفرم چندان آسان نبود. در نهایت، آردی نتوانست جایگاه قابل توجهی در بازار پیدا کند و در کنار روآ، نسخهٔ بهبودیافتهٔ آن نیز در مسیر بهبود دوام و کارایی با چالشهایی مواجه شد. این پروندهٔ پویای ترکیبی به عنوان یکی از نمونههای شاخصٔ «موتور جایگزین» در دورهٔ تحول صنعتی ایران باقی ماند.
۳) رنو-پیکی (Renа-PK): رنو ۵ با موتور پراید، چرخهٔ دیگری از هملباسیهای غیرمعمول
پس از توقف تولید رنو ۵ در ایران و نیاز بازار به یک خودرؤ ارزانقیمت، پروژهٔ ایزانیزاسیون این هاچبک فرانسوی آغاز شد. نتیجهٔ آن، نسخهای با نام سپند در سالهای ابتدایی انقلاب بود که بعدها با تغییراتی، به مدل «پیکی» رسید. ایدهٔ اصلی این پروژه، استفاده از موتور پراید در کنار بدنهٔ رنو ۵ بود؛ اما این تغییر تنها با تطبیقهایی در عرض محور و جایگذاری در فضای موتور امکانپذیر شد. در نتیجه، این نسخه با چرخهایی که از بدنه بیرون زده بودند و با پوششدهی پلاستیکیِ گلگیرها به بازار عرضه شد. در مسیر توسعه، بازنگریهای بعدی با هدف همخوانی بهتر قطعات و کاهش اشکالات تعویض موتور، دنبال شد. این گونه از ترکیبهای فنی، نشان میدهد که در بازار داخلی، نیازهای فوری و هزینههای تولید میتوانند پیش از هر چیز، راهحلهای خلاقانهای را بپرورانند.
۴) پژو ۴۰۵ SLX با موتور TU5/XU7: به روزرسانی فنی با حفظ سنخیت قدیمی
در دههٔٔ ۹۰، با پایانپذیری موتورهای قدیمی و افزایش مصرف سوخت، ایرانخودرو تصمیم گرفت که برخی مدلهای قدیمی را با موتورهای مدرنتر جایگزین کند. شاهبخش این تصمیم، تغییر به موتور ۱٫۶ TU5 یا نسخههای بالاتر XU7 در نسخههای SLX بود. این تغییر، بهبود کارکرد در مصرف سوخت و عملکرد را هدف داشت و همزمان با حفظ ظاهر کلاسیک پژو ۴۰۵. با اعمال این موتور جدید، ۴۰۵ SLX از نظر توان و گشتاور با وزنِ نسبتاً بالا، کارکرد بهتری ارائه میدهد و در عین حال برای بازارِ داخلی که دنبال محصولی با «کیفیتِ نسبی» و قیمت مناسب بود، گزینهٔ مناسبتری شد. این تحول نشان میدهد که تغییرات فنی در چارچوبهای قدیمی، به راحتی امکانپذیر است وقتی که زیرساختهای مهندسی با پلتفرمهای جدید همسو باشند.
۵) وانت کارا: از مزدا تا روآ و بازسازیِ موتور پیکان در قلبِ وانت
در سالهای پایانی دههٔ ۱۳۹۰، با شرایطی که استانداردهای آلایندگی و الزامات موتوری تغییر کرد، مزدا-وانت با موتورهای ۱۶۰۰ و ۲۰۰۰ سیسی پاسخ میداد. اما با تحولات بازار و نیاز به تطبیق با استانداردها، ایرانخودرو به تغییر رویکرد روی آورد و به جای ارتقای موتورهای مزدا، از موتور پیکان در نسخهٔ کارا بهره برد. این تغییر با هدف سازگاریِ ناقصِ محورهای قدیمی با فضای جدید انجام شد: موتورِ روآ با محورِ جلو، در نهایت با موتورِ پیکان و پس از مدت کوتاهی با موتور ۲ لیتریِ تازهٔ چینی از شرکت DAE جایگزین شد تا توان و کارایی بهبود یابد. این مسیر نشان میدهد که چگونه تغییرات پیشرانهها در یک پیکربندیِ وانت میتواند به محافظت از خطوط تولید و تطبیق با استانداردهای روز کمک کند.
۶) Pars Nova ۱۴۰۲: ورودِ تازه به بازار با رنو-لوگان و موتور پژو
اما تازهترین نمونهٔ این رویکردها، در سال ۱۴۰۲ با حضور Pars Nova شکل گرفت. پس از توقف تولید رنو لوگان در ایران، سایپا فرایند «ایرانیزه» کردن این خودرو را آغاز کرد. این خودرو با نام پارس نوآ معرفی شد و به طور مشخص از موتور ۱٫۶ لیتری ME16 استفاده نکرد؛ در عوض، از موتور ۱٫۶ لیتری TU5 استفاده شد. این موتور که بهطور تاریخی در چندین پروژهٔ داخلی حضور پیدا کرده، در این نسخه با ترکیبی از فناوریهای داخلیسازیشده در کنار طراحیِ بدنهٔ لوگان، به نمایشی از «قلب پژو در سینهٔ رنو» تبدیل شد. به لطف این تغییر، خودرو میتواند هم در بازارِ داخلی و هم در مقایسه با رقبا، جایگاهی تازه بیابد. این نمونه نشان میدهد که در عصر تحریمها، اتصالِ ناهمگون موتورهای مختلف میتواند به ایجاد گزینههای جدید برای مصرفکنندگان منجر شود.
جمعبندی: چرایی و پیامدهای این روند
بررسیهای تاریخی نشان میدهد که موتورهای جایگزین در خودروسازی ایران، نه تنها یک راه حل کوتاهمدت برای کمبود قطعات و تأمین هزینههای تولید هستند، بلکه به عنوان تجربهای آموزشی برای مهندسان، مدیران و علاقهمندان به فناوری خودرو مطرح میشوند. این رویکردها به صورت مکرر مورد مناقشهاند: از منظر ایمنی، استانداردهای آلایندگی، کیفیت مونتاژ و سازگاریِ قطعات، هر یک با نگرانیها و فرصتهای خاصی همراه است. با این وجود، این پروژهها نشان میدهند که لایههای پنهانِ صنعت خودرو در ایران، با خلاقیت و همکاریِ تیمهای مختلف، قادرند چالشهای دشوار را به فرصتهای توسعه تبدیل کنند. در کنار این بحثها، لازم است توجه داشت که بسیاری از این پروژهها به صورت موقتی و به منظور استمرار تولید یا کاهش هزینههای عملیاتی انجام شدهاند و در برخی موارد با بازطراحیهای بعدی، به نسخههای پایدارتر و ایمنتر تبدیل شدهاند. این روند، میتواند به عنوان واحدی از تجربه برای سیاستگذاران و فعالان صنعت مطرح باشد تا در آینده با رویکردهای هماهنگتری به مسائل پاسخ دهند. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل.