مقدمه ای بر نقش دعا و پناهگاه معنوی در زندگی مسلمانان
این گزارش با بازنویسی از سخنان آیت الله حاج آقا مجتبی تهرانی به بررسی جایگاه دعا در زندگی انسان می پردازد. انسان همواره با پرتگاه های مادی و معنوی روبه رو است و برای جلوگیری از سقوط به سمت این پرتگاه ها نیازمند پناهگاهی است که فراتر از ابزارهای مادی باشد. بنا بر روایت های منتشر شده، انسان می تواند با استمداد از نیرویی فراتر از دنیا و با دعا از خطر سقوط پیشگیری کند. به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، این استاد اخلاق توضیح می دهد که نیروهای مادی قادر نیستند پناهگاهی برای انسان فراهم آورند و فقط دعا و توسل به قدرتی ماورایی می تواند گره گشا باشد. این نکته که دعا هم برای دفع ضرر و هم برای جلب منفعـت است، در آموزه های دین ما به طور روشن مطرح می شود، اما در عین حال باید مراقب بود که دعا به سوی ضرر و آسیب به خود یا دیگری سوق داده نشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، رویکرد غالب در آموزه های اسلامی جذب است تا دفع؛ این نگاه به گونه عملی در روایات و سیره پیامبر اکرم تجلی دارد. تصمیم به اینکه انسان به جای نفرت و نفرین به سوی رحمت و دعوت گام بردارد، از اصول اصلی دین شمرده می شود.
واقعیت های قرآنی و روایی درباره دعا و نحوه درخواست از خدا
در منابع اسلامی تأکید می شود که دعا و درخواست از خدا به دو وظیفه اصلی انسان پاسخ می دهد؛ دفع ضرر و جلب منفعت. تهرانی بر این باور است که انسان باید به دعا به عنوان وسیله ای برای دفع مشکلات و حفظ سلامت مادی و معنوی خود نگاه کند و در عین حال از هر گونه دعای ناخواسته که به ضرر دیگران یا خود انسان منجر می شود پرهیز کند. او با ارجاع به روایت های اهل بیت و پیامبر اظهار می کند که دعا نباید سوی ضرر و آزار دیگران هدایت شود؛ زیرا این کار با مفاهیم اخلاقی و اصول اسلامی همخوانی ندارد. همچنین او به یک روایت از رسول خدا اشاره می کند که فرمود وقتی برای خودت دعا می کنی، از خدا خیر بخواه نه شر و منفعت بخواه نه ضرر. در ادامه روایتی دیگر از پیامبر ذکر می شود که فرزندان خود را نفرین نکنید و اموالتان را نیز نفرین نکنید. این گواهی ها نشان می دهد که اصل در اسلام جذب و دعوت است و نه دفع به شیوه ای منفی.
نقش دعا در دفع ضرر و جلب منفعت از منظر تهرانی
براساس اظهار نظرهای آیت الله تهرانی دعا همواره باید با نیت خیر و جهت جذب منافع الهی انجام پذیرد. او توضیح می دهد که انسان گاه با غفلت یا ناامیدی به دعا پناه می برد و انتظار دارد مشکلات بدون زحمت رفع شود. در این حالت ممکن است فرد به جای دعا برای هدایت و بهبود حال خود، به دنبال گشودن گره با ابزارهای مادی limitado باشد. اما تصریح می شود که دعا برای دفع ضرر نباید خلاف مصالح اسلامی یا حقوق دیگران باشد و حتی در موارد اجرایی که غیر سیاسی و امنیتی است، نباید باعث آسیب یا ظلم نسبت به دیگران گردد. به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، این رویکرد با روایت هایی در سیره پیامبر و اهل بیت سازگار است که دعوت و رحمت را به عنوان شیوه اصلی تبلیغ و جذب معرفی می کند.
دعا برای خود و دیگران و تفاوت بین جذب و دفع
از منظر تهرانی اصل جذب به عنوان رویکرد محوری در اسلام مطرح است. او تأکید می کند که رسول گرامی برای جذب و هدایت مردم به سوی اسلام عمل می کرده و از دفع یا نفرت پرهیز می نموده است. در متون روایی آمده است که نمی توان با نفرین یا توسل به شر برای دیگران یا خود سودی طلب کرد؛ زیرا این رویکرد با مفهوم رحمت الهی و سیره پیامبر سازگار نیست. به گزارش تیم آرشیو کامل، در این چارچوب ایده نفی نفرین به عنوان یک استثناء و نه قاعده مطرح می شود و تنها در موارد خاصی می تواند به جراحی روحی انسان منجر شود؛ ولی به طور عمومی جذب و رحمت به جای دفع منفی ترویج می شود.
احکام اجرایی و نقدی بر مبنای منابع اسلامی
تهرانی با تحلیل روایات و سیره نبوی توضیح می دهد که دعا به خودی خود امواجی از رحمت و لطف الهی است و هدف آن رسیدن به خوبی و جلوگیری از زیان است. این رویکرد با اصول اخلاقی و حقوقی جمهوری اسلامی ایران سازگار است زیرا دین را به سمت خدمت به جامعه و دفع بیماری های روحی و جسمی سوق می دهد، نه اینکه مسیر دعای انسان را به سوی ظلم یا تعطیلی حقوق دیگران سوق دهد. از منظر فقهی، دعا برای دشمنان یا برای نابودی آنان به هیچ وجه قاعده اصلی نیست و روایات فراوانی وجود دارد که به نفع و حفظ روابط انسانی و اجتماعی نگاه می کند. همچنین با وجود استدلال های مادّی و معنوی که در منابع دینی آمده است، هدایت انسان به سوی خیر و تقوا و جذب دل ها به اسلام به عنوان هدف می تواند به سلامت جامعه منتهی شود.
جمع بندی و نتیجه گیری
در نهایت می توان گفت که قاعده کلی در آموزه های اسلامی که از دیدگاه حاج آقا مجتبی تهرانی نقل شده، بر این است که دعا را به سوی خیر و جذب بشر به دین بایستی سوق داد و نفرین یا دفع منفی را به عنوان یک استثناء مشاهده کرد. این رویکرد، با سیره پیامبر اکرم همسو است که رحمت را برای جهانیان به ارمغان آورد و بر جذب و دعوت تأکید داشت. در ادامه مسیر زندگی ایمانی، انسان باید با رعایت اخلاق و حقوق دیگران از دعا بهره برد و از هر گونه دعای harming یا تعمیق نفرت پرهیز کند. این رویکرد می تواند به تقویت همکاری اجتماعی، کاهش اضطراب روحی و افزایش امید در جامعه منجر گردد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نگرش از نظر فقهی و اخلاقی در تراز کلان آموزه های اسلامی جای می گیرد و می تواند در تعمیق معارف دینی برای نسل امروز نقش مؤثری ایفا کند.
تحلیل حقوقی-فقهی از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران
از منظر قوانین جمهوری اسلامی، آموزه های مذکور در مورد دعا باید با اصول حقوقی و اخلاقی همسو باشند. دعا به عنوان یک وسیله عبادی و اخلاقی جایگاه ویژه ای دارد و باید همواره به نفع سلامت روحی و اجتماعی باشد. لزوم پرهیز از دعای ضرر به خود یا دیگران با اصول اخلاقی و حقوقی سازگار است و در قالب مفاهیمی مانند حق سلامت و کرامت انسانی قابل دفاع است. همچنین اصل جذب به جای دفع در تبلیغ و دعوت به اسلام با روحیه رحمت و مشارکت جامعه سازگار است و می تواند به تقویت امنیت روحی و اجتماعی کمک کند. نتیجه این تحلیل آن است که رویکرد دینی متکی بر امر به دوستی، عدالت و مهرورزی است و نباید از مسیر اخلاقی منحرف شود.