مقدمه و زمینه تصمیمات یارانهای
در سالهای اخیر، مدیریت یارانههای نقدی با هدف همسویی با شاخصهای رفاهی و بودجهای دولت دنبال میشود. تحلیل تازهای از آمارها نشان میدهد که حذف گسترده از فهرست یارانهبگیران به یک واقعیت تبدیل شده است: از ابتدای امسال تا حالا، تعداد زیادی از افراد که پیشتر از مزایای یارانه استفاده میکردند، از فهرست کنار گذاشته شدهاند. این مقاله با بررسی دادههای رسمی و ارزیابی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این تصمیمات، سعی میکند روند، معیارها و پیامدهای این تغییرات را روشن کند.
روند آماری آبان تا مهر: چه میگذرد در فهرست یارانهها؟
طبق گزارشهای منتشر شده، در آبان ماه، ۴۱٬۸۷۴٬۸۱۷ نفر از دهکهای چهارم تا نهم در فهرست یارانههای نقدی قرار داشتند و مبالغ یارانه نقدی برای این گروه پرداخت شد. این در حالی است که در مرحله پرداخت پیشین، ۴۲٬۳۱۳٬۰۳۹ نفر در همان دهکها قرار داشتند. به این ترتیب، ظرف یک ماه اخیر، ۴۳۸٬۲۲۲ نفر از فهرست حذف شدند. این آمار نشان میدهد که تغییرات ماهانه در فهرست یارانهبگیران قابل توجه است و با هر گزارش، دامنه این تغییرات گسترش مییابد.
اگر به گزارشهای سال جاری نگاه کنیم، مشهود است که تعداد افرادی که از فهرست حذف شدهاند در مقایسه با اسفند سال گذشته بخش زیادی است. بر اساس اعلام رسمی سازمان هدفمندسازی یارانهها، در مهرماه نسبت به اسفند ماه گذشته، ۸٬۰۹۶٬۵۷۱ نفر کاهش داشته است. به عبارتی دیگر، در طول تنها هفت ماه، بیش از ۸ میلیون ایرانی از فهرست یارانهبگیران خارج شدهاند که بخشی از این حذفها، به دلیل فوت و سایر تغییرات خانوادگی یا سیاستهای وزارت رفاه است؛ اما نسبت قابل توجهی از این کاهش، به تغییر معیارها و فرآیند غربالگری بازمیگردد.
این مسأله با گزارشهای متوالی از سال جاری همسو است: در قیاس با اسفند سال گذشته، مجموع حذفشدگان بیش از ۸ میلیون نفر بوده است. لازم به توضیح است که برخی از افراد حذفشده با وجود سابقه دریافت یارانه، به دلیل قوانین و شیوههای اجرایی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از فهرست کنار گذاشته شدند یا به دلیل مصالحی مانند فوت، قطع دریافت یا تغییر در وضعیت خانوادگی، از فهرست خارج شدند. در کنار این دادهها، بخش قابل توجهی از حذفها به خاطر ناپایدار بودن یا کاهش سطح درآمدهای خانوارها تحلیل میشود، اگرچه برخی از این مطالبات بر اساس ارقام رسمی قابل ربط است.
معیارهای حذف یارانه: شناسایی و نقدها
طبق اظهارات مسئولان، علت عمدهی حذف از فهرست یارانهها، مطابقت با معیار «درآمد ماهانه بیش از ۱۰ میلیون تومان برای هر فرد» عنوان شده است. این معیار، با توجه به تورم، رشد هزینههای زندگی و تغییرات ساختاری در اقتصاد خانوارها، از نگاه مردم و کارشناسان نقدهایی را برمیانگیزد. طرفداران این رویکرد میگویند هدف از این غربالگری، تخصیص مناسبتر بودجه و ارتقای کارایی سیستم حمایتی است. منتقدان اما هشدار میدهند که گرایش به این شاخص ممکن است با واقعیتهای معیشتی جمعیت امروز همسو نباشد و فهرست را با سطحی از نابرابری و دشواریهای طولانیمدت همراه کند.
در تشریح این فرایند، برخی از اعداد و شواهد نشان میدهد که تغییرات در فهرست تنها به دلیل درآمد ماهانه نیست؛ عواملی مانند تغییرات خانوادگی، فوت، تغییر وضعیت اشتغال و بازنشستگی نیز نقش دارند. همچنین بهنظر میرسد که شیوههای ارزیابی و بروزرسانی دهکبندی هر سال میتواند بر نتیجه نهایی حذف یا نگهداری افراد تأثیر بگذارد. با این وجود، جریان اصلی، بر مبنای معیار درآمد قابل اجرا است و بهطور رسمی چنین شرطی برای حذف اعلام شده است. این موضوع، به بررسی دقیقتر نیاز دارد تا بتوان جنبههای پنهان و روشن این تصمیمات را بهدرستی درک کرد.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی حذف از فهرست یارانهها
حذف گسترده از فهرست یارانهها با مجموعهای از اثرات بر معیشت خانوارها همراه است. از منظر اقتصادی، کاهش حمایتهای نقدی میتواند به کاهش قدرت خرید بخش قابل توجهی از جامعه منجر شود و در نتیجه هزینههای روزمره زندگی افزایش یابد. از منظر اجتماعی، این نوع سیاستها فشار بیشتری را بر سبد خانوارهای کمدرآمد وارد میکند و میتواند به افزایش نابرابریهای اقتصادی بین دهکها منجر شود. در بلندمدت، تغییرات در میزان یارانه و نرخ اجرای این سیاستها، میتواند بر پایههای مصرف خانوار، نرخ تورم و حتی رفتارهای مالی افراد اثرگذار باشد.
در کنار این مسائل، برخی از دستاوردهای سیاست رفاهی نیز مطرح است؛ بهعنوان مثال، پساندازهای بودجهای ممکن است به سمت توسعه و پشتیبانی سایر ابزارهای حمایتی هدایت شود. اما این نکته هم وجود دارد که برخی از خانوارهایی که به دلایل قانونی یا اقتصادی از فهرست حذف میشوند، ممکن است نیازمند حمایتهای جایگزین باشند که در حال حاضر بهطور کامل تامین نشدهاند. این بحثها نشان میدهد که سیاست مدرن در حوزه یارانهها، همواره با تعادل بین حفاظت از اقشار کمدرآمد و مدیریت منابع عمومی مواجه است.
پاسخها و نقدها به سیاستهای یارانهای
بخش بزرگی از مسأله به تعامل بین تورم و قدرت خرید خانوارها بازمیگردد. منتقدان میگویند که تغییرات نرخ ارز، افزایش قیمت کالاهای اساسی و فشارهای هزینههای زندگی، باعث شده تا مرز یکرقمی درآمدی برای حفظ رفاه در حال حاضر تغییر کند و بهطور مداوم از نظر جامعه تغییر یابد. در مقابل، مدیران مربوطه اشاره میکنند که هدف از این سیاستها، بهبود کارایی توزیع منابع و جلوگیری از اتلاف بودجه است. این اختلاف نظر نشان میدهد که هر تصمیم در این حوزه به تحلیلهای دقیق دادههای میدانی و ارزیابی اثرات کوتاهمدت و بلندمدت نیاز دارد.
در این میان، شفافیت و کارآیی در فرایندهای تصمیمگیری اهمیت دوچندانی پیدا میکند. شفافیت میتواند به اعتماد عمومی بیشتری منجر شود و ارائه تحلیلهای روشن از سازوکارهای تصمیمگیری، به افکار عمومی کمک کند تا فهم بهتری از دلایل و منافع این سیاستها بیابند. همچنین امکان دسترسی به دادههای بیشتر درباره روند تغییرات دهکبندی، معیارهای اعمالی و نحوه بازنگریهای دورهای از اهمیت بالایی برخوردار است تا بتوان به نقاط ضعف و قوت این رویکرد پاسخ مناسب داد.
تحلیلهای فنی و رویکرد آینده
در تحلیلهای فنی، ادامه رصد و بهروزرسانی دقیق دادههای دهکبندی و شاخصهای درآمدی از اهمیت بالایی برخوردار است. با توجه به نوسانات اقتصادی، ممکن است لازم باشد که معیارهای حمایتی به گونهای طراحی شوند که بهجای یک شاخص واحد، از ترکیبی از معیارها استفاده کنند تا هم عدالت را حفظ و هم کارایی بودجه را بهبود بخشند. همچنین، طراحی سازوکارهای جایگزین مانند حمایتهای هدفمند، بازسازی سیستمهای رفاهی و بهبود پوشش خدمات عمومی میتواند به توازن بیشتری منجر شود.
جمعبندی و نتیجهگیری
تحلیل دادههای آبان تا مهر نشان میدهد که حذف فهرست یارانهها به شکل گستردهای از سال جاری آغاز شده و در طول چند ماه اخیر با شدت بیشتری ادامه یافته است. مقدار حذفشدگان نزدیک به نیم میلیون نفر در یک بازه کوتاه زمانی، نشان از فشاری است که بر سیاستهای حمایتی وارد شده و نیازمند بازنگریهای دقیق است تا هم از بودجه عمومی حفاظت شود و هم از معیشت خانوارهای کمدرآمد حفظ شود. در کنار این نتیجه، بحث درباره معیار حذف و نحوه اجرای آن همچنان در کانون مناقشات باقی است و به نظر میرسد که با توجه به شرایط اقتصادی فعلی، لازم است رویکردی هوشمندتر و شفافتر برای توزیع یارانهها طراحی شود. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل.
نمایههای دادهای مهم
- آبان ماه: ۴۱٬۸۷۴٬۸۱۷ نفر در دهکهای چهارم تا نهم یارانه نقدی دریافت میکردند.
- مرحله پیشین: ۴۲٬۳۱۳٬۰۳۹ نفر در همان دهکها بودند.
- تعداد حذفشدگان در یک ماه اخیر: ۴۳۸٬۲۲۲ نفر.
- در طول هفت ماه سال جاری: بیش از ۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر از فهرست حذف شدهاند (تبعی از اسفند سال گذشته تا مهر ماه).
- معیار حذف اعلام شده: درآمد ماهانه بیش از ۱۰ میلیون تومان برای هر فرد.
به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل.