زمینه بحران و رویکردی نو به مدیریت آب
در پی تشدید فرسایش خاک، کاهش نفوذپذیری زمین و اختلال در تعادل اکولوژیک دامنههای البرز، کارشناسان محیطزیست و منابع آب بر این باورند که کلید عبور تهران از بحران آب در بازگردانی چرخه طبیعی آب است. به گزارش منابع معتبر، بازطراحی چرخه نفوذ، ذخیره و تغذیه آبخوانها میتواند وابستگی به طرحهای پرهزینه انتقال آب را کاهش دهد. در این راستا، طرحی با محوریت سازههای آبخیزداری و آبخوانداری در نظر گرفته شده است تا با سرعتی نسبتاً بالا به بهبود تغذیه سفرههای زیرزمینی کمک کند. این رویکرد از منظر برخی نهادهای پژوهشی و محیطزیستی، بهعنوان گزینهای کمهزینه، سریعالاجراء و پایدار ارزیابی میشود. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، توجه به چرخههای طبیعی آب و بازتعریف نقش اکوسیستمهای محلی از اهمیت بالایی برخوردار است.
راهکارهای عملیاتی با تکیه بر طبیعت
طرح پیشنهادی به نامگذاری دو بسته اجرایی مبتنی بر طبیعتمحوری میرسد که هدف آنها تقویت ظرفیتهای آبی بهطور غیرسازهای و کاهش اتکا به آب انتقالی است. اجرای این طرح با تمرکز روی آبخیزداری و آبخوانداری در حوضههای ۱۶گانه تهران پیشبینی شده است و بر اساس برنامهها، اجرای همزمان ۸۰۰ سازه آبخیزداری در مناطق بحرانی در مدت سه ماه اول، به بهبود نفوذ و تغذیه آبخوانها منجر میشود. این سازهها بهطور مستقیم در مسیر روانآبهای سطحی عمل میکنند تا خاک را در برابر فرسایش محافظت کرده و نفوذ باران را به سفرههای زیرزمینی افزایش دهند. به گفته کارشناسان، این کار میتواند با احیای منابع آبی، بار قابل توجهی از فشار طرحهای انتقال آب بکاهد و به پایداری منابع آب شهر کمک کند.
طرح ملی دیگری که در کنار این بستهها مطرح میشود، به بازگرداندن پوشش گیاهی در نواحی جنگلی و مرتعی پیرامونی تهران اختصاص دارد. پروژه کاشت یک میلیارد درخت در کنار ترمیم جنگلها و مراتع میتواند با بهبود نفوذ بارشها، کاهش روانابهای مخرب و تقویت تابآوری اکوسیستم، نقش کلیدی در کاهش اتکا به منابع انتقالی ایفا کند. این اقدام همچنین به مشارکت مردمی و حضور فعال جامعه محلی در برنامههای صیانت از منابع آب و خاک میانجامد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، ریشه اصلی بحران آب در تخریب پوشش گیاهی و کاهش ظرفیت آبخوانها است و بازسازی اکوسیستم میتواند به طور ملموسی به پایداری منابع آب کمک کند.
در بررسیهای فنی، مجموع اعتبار لازم برای اجرای این دو بسته عملیاتی نسبت به طرحهای انتقال آب طالقان کمتر است و برآوردها حاکی از این است که هزینه کل این دو بسته کمتر از یکسوم هزینه طرح انتقال آب طالقان است. همچنین پیشبینی میشود آب استخراجشده از این مسیرهای طبیعی نسبت به آب حاصل از طرحهای انتقالی، بیشتر باشد. متخصصان بحران و پدافند غیرعامل نیز تأکید میکنند که این رویکردها باید بهصورت سریع، کمهزینه و پایدار اجرا شوند تا اثرات کوتاهمدت و بلندمدت بر پایداری منابع آب و خاک پایتخت به زودی مشاهده شود.
نقش مردم، مشارکت محلی و ابزارهای اجرایی
یکی از محورهای اصلی این طرح، مشارکت فعالانه مردم در بازسازی پوشش گیاهی و حفاظت از منابع آب است. کارکردهای اجتماعی پروژه کاشت یک میلیارد درخت تنها به جنبههای زیستمحیطی محدود نمیشود؛ بلکه با تقویت حس مسئولیتپذیری اجتماعی و ایجاد شغلهای کوتاهمدت در مناطق محلی، میتواند به بهبود کیفیت زندگی شهری و افزایش آگاهی عمومی درباره مدیریت منابع آب منجر شود. در کنار این موضوع، تقویت زیرساختهای آبخیزداری و آبخوانداری با همکاری دستگاههای اجرایی، سازمانهای محیطزیست و جوامع محلی در حال پیگیری است تا هر مرحله از اجرا با نظارت دقیق و ارزیابیهای زیستمحیطی همراه باشد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این مسیر به بهبود تابآوری پایتخت در برابر تغییرات اقلیمی کمک میکند و میتواند به عنوان مدل موفق برای شهرهای مشابه در کشور مطرح شود.
ارزیابی اقتصادی و مزایای بلندمدت
از منظر اقتصادی، طرحهای طبیعتمحور با توجه به هزینه کمتر از یکسوم طرحهای انتقال آب، از نظر بودجهای بهینهتر به نظر میرسند و با بازگشت سریعتر منابع آبی به چرخه مصرف، بازگشت سرمایه بیشتری را میتوان انتظار داشت. علاوه بر صرفه اقتصادی، اثرات محیطی و اجتماعی این طرحها با کاهش فرسایش خاک، بهبود کیفیت آب و افزایش تنوع زیستی منطقه، به پایداری بلندمدت آب و خاک پایتخت کمک میکند. پژوهشهای محلی نشان میدهد که با رعایت اصول ارزیابی اثرات زیستمحیطی (EIA) و پیوستگی اجرایی، میتوان همزمان به منافع زیستمحیطی و اقتصادی دست یافت. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، نتیجه نهایی این رویکردها به میزان قابل توجهی به ارتقای امنیت آبی تهران و کاهش خطرات ناشی از خشکسالی در آینده منتهی خواهد شد.
نتیجهگیری و چشمانداز آینده
در مجموع، رویکردهای طبیعتمحور برای عبور تهران از بحران آب، با تاکید بر احیای آبخیزداری، آبخوانداری و طرحهای کاشت گسترده درختان، میتوانند به عنوان یک چارچوب جامع برای مدیریت پایدار منابع آب پایتخت مطرح شوند. این طرحها با وجود چالشهای اجرایی و نیاز به سرمایهگذاری در زیرساختهای پایه، از منظر علمی و تجربههای جهانی میتواند به تقویت ثبات آبی، کاهش وابستگی به منابع انتقالی و ارتقای کیفیت زندگی شهری منجر شود. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این رویکردها با حفظ تعادل اکولوژیک و با مشارکت گسترده مردم، پتانسیل تبدیلشدن به مدل موفقی در سایر شهرهای کشور را نیز دارد.
برای دریافت تحلیلهای تازه و گزارشهای تخصصی درباره مدیریت منابع آب تهران، خبرآنلاین را دنبال کنید و اشتراک خبرنامه را فعال کنید.