نگاهی نو به لذت نماز از منظر آیتالله بهجت
در گستره گفتوگوی معرفتی با شاخصهای معنوی اسلام، سخنان آیتالله سیدمحمد قمشهای بهجت بار دیگر توجه ما را به عمق تجربهٔ روحانی نماز جلب میکند. این متن بازنویسیشده از دیدگاههایی است که به تبیین لذتبخش و سیر معنوی نماز میپردازد و تلاش میکند تا با زبان خبریِ دقیق و ساختار منسجم، نقشهای روشن از معنا و هدف نماز ارائه دهد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این تحلیل بر پایهٔ مجموعهٔ گفتار و تبیینهای استاد فقید است که نماز را نه فقط به عنوان تکلیف، بلکه به عنوان سفر روحی و معراج مؤمن معرفی میکند. همچنین روایتهای اهل معنا نشان میدهد که تکرار نماز نه تنها تثبیتِ عادت است، بلکه بستری است برای هر نماز تا به نمازِ بعدی فرصتِ رشد و تعالی بیشتری بدهد.
نماز، سفر و معنای عروج روحانی
این نگاه به نماز بر این نکته تأکید دارد که نماز، در اصل یک سفر و سیر معنوی است و با هر بار انجامِ فریضه، انسان از سپهرِ درونِ خود به سمت روشناییِ حق گام برمیدارد. گویی هر نماز، یادآورِ آن سفری است که در عالمِ معنا آغاز میشود و با بازگشت به دنیا، انسان سوغاتیِ سلامی از حضرت حق را همراه میآورد. این دیدگاه به قرآن و روایات نیز اشاره میکند که نماز، معراجِ مؤمن است و هر عبور از این معراج، دستاوردی از سفر را به همراه دارد. به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیتالله بهجت در روایتهایی روشن میکند که این «سوغاتِ سفر» چیست و چگونه میتوان از آن بهره برد.
در ادامهٔ توضیحات آیتالله بهجت، طرفِ روشنی که از سوی اهل معنا مطرح میشود این است که سلامی که در نماز از ناحیهٔ خدا به سوی عالم مخلوق فرستاده میشود، در حقیقت حاملِ حضور و تحیّت الهی است و در هنگام بازگشت به سوی پروردگار، این تحیّتِ الهی به رنگِ تجربهٔ فردیِ نمازگزار ادامه مییابد. این تعبیر، نشان میدهد که نماز نه تنها به زبان گفتوگو با خدا بلکه به زبانِ تجربهٔ درونِ انسان نیز پاسخ میدهد و لذتِ عمیقِ روحی را در رفتارِ روزانهٔ مؤمن تقویت میکند.
لذتهای روحی و جسمانیِ نماز
آنچه در سخنان آیتالله بهجت به وضوح دیده میشود، این است که لذتهای نماز، از دستهٔ لذتهای مادی نیستند. او با روایتهای عمیق و شیوا میگوید: «نماز، جامی است از اَلَذّ لذایذ» و این بیانِ زیبا معنای عمیقی دارد: در نماز، تمام لذتهای روحی جمع میشود و برای اهل دل که حقیقت را از ظرف معرفتیِ خود میچشند، عطر و طعمِ این لذت بیش از هر لذتِ دنیایی است. بهجت، این لذت را به نوعی تجربهٔ شادیبخشِ عبودیت نسبت میدهد؛ جایی که تمرکزِ قلب بر حق، لذتِ باطنی را به اوج میرساند. در ادامهٔ این استدلال، توضیح داده میشود که اگر کسی از قرآن و روایات برای سیر و کمالِ درونی بهره نبرد، در عقل او نقصی پدید میآید؛ زیرا حقیقتِ نماز همان است که اهل معرفت میگویند: «تمام لذتها روحی است» و هر آنچه از لذات باشد، در نماز به اوج میرسد، به شرطی که حضور قلب و معرفتِ درونیِ انسان فعال باشند.
آیتالله بهجت با زبانِ سادهٔ شاعرانه بیان میکند که نماز برای اهلش مانند حلوا خوردن است؛ یعنی نه فقط یک تکلیف سخت، بلکه یک حرکت لذتبخش است که به وسیلهٔ حضور در سجدهها و رکوعها، انسان وجودِ روحیِ خود را تغذیه میکند. این تعبیرِ زیبا، تصویری روشن از تفاوتِ میان انجامِ فُرَوضِ دینیِ خشک و تجربهٔ عمیقِ ایمان در قالبِ لذتِ معنوی ارائه میدهد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، چنین توضیحاتی در گفتوگوهای مکررِ آیتالله بهجت با مریدان و علاقهمندان، به عنوان راهنمایی برای راستکردنِ مسیرِ زندگیِ دینی مطرح شده است.
حکمتِ تکرار نماز و عبور از نردبانِ سیر معنوی
یکی از نکتههای کلیدی که آیتالله بهجت به آن اشاره میکند، حکمتِ تکرار نماز است. آیا تکرار نماز صرفاً عملی تکراری است یا معنایِ عمیقتری در پسِ آن نهفته است؟ پاسخِ او چنین است که تکرار، علاوه بر تثبیتِ حالتِ بندگی، زمینهٔ سیرِ معنوی را فراهم میکند: هر نماز باید از نماز پیشین بهتر باشد و به تدریج نمازِ قبلی فضایِ سازندهای برای نمازِ بعدی فراهم آورد. این نگاه، به حدیثی که از پیامبر گرامی (ص) روایت میشود، نزدیک است که اگر هر دو روز یک مسلمان نسبت به روز پیشِ خود تغییری نداشته باشد، در واقع از مسیر رشدِ انسانی خارج شده است. بنابراین، تکرارِ نماز برای این است که نمازهای فرد رو به رو به سوی تعالی حرکت کنند، و نه اینکه فقط با همان حالتِ قبلی تکرار شوند.
برای روشنتر شدنِ این مفهوم، بهجت با تصویری تشبیه میکند که گویی نماز مانند نردبانی است که شخص از پلهای به پلهٔ بالاتر میرود. اگر انسان هر روز همان پله را دوباره لمس کند و به جای رفتن به پلهٔ بالاتر، دوباره به همان نقطهٔ پیشین بازگردد، در مسیرِ حرکتِ رو به بالا دچارِ خسارتِ عظیم میشود. بنابراین، اصلِ این رویکرد این است که هر بار که فرد نماز میخواند، باید با آگاهیِ تازه و حضورِ قلبِ بیشتر گام بردارد تا بتواند زمانِ فردا را بهبود دهد. این تعبیرِ نردبان، نه تنها تصویری ساده بلکه شکلِ دقیقِ معنویِ حرکتِ انسان به سمتِ قربِ حق است.
چگونه لذت نماز ارتقا مییابد؟
در ساختارِ این تحلیل، بهجت بر این نکته تأکید میکند که لذتِ نماز فقط به حضورِ صوری در نماز محدود نمیشود؛ بلکه به استعدادِ پذیرشِ نورِ الهی در باطنِ انسان بستگی دارد. کسانی که به عمقِ این تجربه دست مییابند، از هر نماز، لذتِ جدیدی میچشند؛ نه به این معنا که هر بار همان تجربهٔ گذشته تکرار شود، بلکه به این معنا که هر نماز، فرصتِ دوبارهای برای درکِ بهترِ حق و تجربهٔ نزدیکترِ با اسمِ خداوند است. در این راستا، برخی از نکاتِ کلیدیِ بهجت که با زبانِ زیبا بیان شدهاند، به شکلِ جملاتِ کوتاه و عمیق تبدیل میشود تا بهراحتی در ذهنِ مخاطب بنشیند: نماز، جامی است از لذتهای معنوی که در آن، هر لحظه با حضورِ قلبِ کاملِ انسان، عطرِ حضورِ الهی را بو میکشد و به تجربهٔ حضور در حقّ منتهی میشود. همچنین، بجز این لذتِ معنوی، نماز به عنوان یک رفتارِ اخلاقیِ همیشگی، تقویتِ اخلاقِ انسانی و تعاملِ درست با دیگران را نیز به همراه دارد. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این نکتهها در کلامِ بهجت به صورتِ مستقیم یا با زبانِ اشاره بیان شده و همواره به عنوان محورِ اصلیِ سیرِ معرفتیِ نماز معرفی میشود.
جمعبندی نهادیِ خبرنامهٔ شناختِ نماز
در پایانِ این بازنگریِ مفهومی، میخواهیم به نتیجهای روشن برسیم: لذت نماز و سعادتِ معنویِ انسان، در گروی رویکردی است که نماز را به عنوان تجربهای زنده از عبودیت میپذیرد و با هر روزهکردنِ آن، راهی برای پیشرفتِ فردی و اجتماعی میگشاید. این مسیر، همانندِ ساختاری است که رسولِ گرامی ما بر آن تأکید داشتند و که با الهام از آموزههای اهلِ معنا در این دوره، قابلِ درک است. اگر بهجت اشاره کند که حرکتِ نمازها مانندِ نردبان است و هدفِ اصلی این است که فردِ نمازگزار رو به جلو حرکت کند، میتوان نتیجه گرفت که نماز نه تنها عبادتی فردی است بلکه چارچوبی برای بهبودِ زندگیِ فردی و اجتماعی است. این رویکردِ معنوی، از منظرِ مکتبِ تشیّعیِ اهلِ براهینِ معرفتی، میتواند به عنوان یک مدلِ نوینِ عملیِ زندگیِ دینی در روزگارِ کنونی مطرح شود. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این آموزهها بارها در گفتگوهای آیتالله بهجت و شاگردانِ او بازتاب یافته و به عنوان آموزههایی برای هر روزِ زندگیِ مسلمانان ارائه شده است.
سخنِ پایانی
در پایانِ این متن، جایگاه نماز در زندگیِ دینیِ انسان روشنتر میشود: نماز، اگر با حضور قلب و فهمِ عمیقِ حقیقتِ آن انجام شود، نه فقط تکلیفِ روزمره بلکه جاذبهٔ معنویِ زندگی است. لذتِ نماز همانند نوشیدنِ شهدِ حقیقت است که از ناحیهٔ الهی به سوی انسان بازمیگردد و در هر بارِ تکرار، انسان را به سوی حقیقتِ پروردگارِ خود هدایت میکند. این نگاهِ عمیقِ آیتالله بهجت، با اشارتی روشن به این نکته که هر نماز باید نسبت به نمازِ پیشین بهتر باشد، به ما انگیزه میدهد تا با رویکردی هوشیارانه، از هر نماز لذت و معرفتی تازه بیابیم و وجودِ خود را به آستانِ الهی بسپاریم. به این ترتیب، نماز به عنوان یک عبادتِ بیوقفه و یک تجربهٔ زندگیبخش، به شکلِ معراجی برای هر مؤمن باقی میماند. به گزارش تیم محتوای آرشیو کامل، این برداشتها از سخنانِ بهجت، میتواند به راهنمایی برای نسلِ امروز باشد تا با فهمِ عمیقِ نماز و سیرِ معنویِ آن، زندگیِ والا و با معنا را تجربه کند.