گزارش از آداب ماه رمضان در مازندران
ماه رمضان در مازندران همچنان با مجموعهای از آداب و رسوم کهن همراه است؛ آدابی که نشانگر تعمیق تعلق مردم این دیار به این ماه مبارک است و روایتزندهای از فرهنگ روزهداری در استان را ارائه میدهد. به گزارش تیم آرشیو کامل، رفتارهای سنتیِ استقبال از رمضان، از نظافت خانه تا اجرای آیینهای ویژه روزهداری، همچنان در برخی مناطق به صورت میراثی فردا به فردا منتقل میشود و با ورود فناوریهای نوین، برخی ابعاد آن دستخوش تغییراتی شده اما هویت فرهنگی آنها حفظ میشود. این گزارش با نگرشی خبری و مستند، به بررسی این آداب و کاربردهای آنها در دو سمت عمومی و اختصاصی میپردازد و تلاش میکند تصویری دقیق از وضعیت فعلی آنها ارائه کند.
بخش عمومی و ویژهٔ آداب رمضان در مازندران
در سالهای اخیر نیز همچنان افطار جمعی، مراسم شب احیا و کمک به نیازمندان از جمله آداب عمومی است که در اکثر نقاط ایران وجود دارد و در مازندران نیز جایگاه خود را حفظ کرده است. با این حال برخی سنتهای بومی که ریشههای عمیق در باورهای مردم منطقه دارد، به صورت ویژهتر در بین مردم این استان اجرا میشود. پژوهشگران حوزه مردمشناسی معتقدند که این تقسیمبندی به دو بخش عمومی و اختصاصی میتواند به شکلگیری شاخصههای فرهنگی استان کمک کند و نشان دهد که چگونه برخی آداب فقط در مازندران با وجود تغییرات زمانی، همچنان باقی ماندهاند.
شطون کتوک و رمی جمرات مازندران: بازنمایی نمادین شیطان و پیروی از نفس
یکی از رسوم مشهور مازندران در ایام ماه رمضان، شباهت نمادین با رمی جمرات در مکه است. در این منطقه، به گویش محلی «شطون کتوک» (که به معنای شیطان و کلوخ است) انجام میشود. در آخرین روزهای ماه شعبان، اعضای خانواده به ویژه پدر و مادر، با پرتاب کلوخ به اطراف و فریاد «شطون گُم بووه» سعی میکنند یادآور این نماد باشند که شیطان گم شود و انسان با اراده و شکستن تمایلات نفسانی به سوی عبادت ماه رمضان گام بردارد. این رفتار سنتی همزمان با روایت تاریخی است که مردمان مازندران گناهان و ناپسندیهای گذشته را در آستانه ماه مقدس میشکنند تا حضور روزهداری را با معنویتی تازه تجربه کنند. با وجود تشابههای نمادین، این آیینها با حفظ رعایت اصول مذهبی و فرهنگی منطقه، به گونهای اجرا میشود که با آموزههای اسلامی همسو باشد و هرگونه گزاره افراطی یا خشونتآمیز در آنها به حداقل میرسد.
روزهسَری: هدایا و تجلی شادی روزهاولیها
«روزِهسَری» از جمله آیینهای ویژهٔ مازندران است که به کودکان و نوجوانان نخستین روزه را هدیه میدهد. در این رسم، بسته به امکانات خانواده، هدایا متنوع است؛ دامداران ممکن است به کودکان بره یا گوسفند هدیه دهند و قربانیگونه این هدایا در مراسم افطار بهطور عمومی اعلام میشود. کشاورزان نیز زمین یا قطعهای از زمین را به عنوان هدیهٔ روزهسَری برای فرزند خود در نظر میگیرند و نام او بر روی زمین نوشته میشود تا در آینده برای او به ارث برسد. دختران روزه اولی نیز گاه هدایا از جنس علاقه و ترجیح به وسایل را دریافت میکنند؛ به عنوان نمونه طلاجات یا چادر نماز از جمله هدایا بودند که در مواردی به این دسته از روزهداران ارائه میشد. این آداب، با وجود بازتولید در برخی مناطق، امروزه به دلیل تحولات اجتماعی کمتر اجرا میشود و برخی سازمانها همچون اداره کل تبلیغات اسلامی مازندران به بازآفرینی و احیای چنین رسومِ دارای ریشهٔ قومی کمک میکنند.
سحریخوانی: صدای بیداریِ روستاها در سایهٔ تکنولوژی
سحرِ برخیز یا سحریخوانی یکی از آداب قدیمی مازندران است که در برخی روستاهای بندپی غربی بابل همچنان با وجود پیشرفت فناوری، به صورت محدود اجرا میشود. این رسم با آهنگها و اشعار مذهبی، اهالی روستا را از نزدیک شدن سحر باخبر میکرد و در برخی نقاط با حمل چراغ و ضرب طبل، نوای «سحر برخیز» را به گوش مردم میرساند. با گسترش ابزارهای ارتباطی، این سنت کمتر در سطح گسترده اجرا میشود؛ اما پژوهشگران اشاره دارند که بندپی غربی همچنان نمونهای زنده از تداوم این آیین را نشان میدهد.
شستِک و قدرشناسی روزهداران: نمک و سپاس از نعمات الهی
«شستِک» یا نمکگیری در گویش مازندرانی، یکی دیگر از آداب ماه رمضان است که به نمکگیری به عنوان نمادی از سپاس از خداوند و تعهد برای بندگی در این ماه اشاره دارد. در ایام نزدیک به افطار و در حضور جمع، مقداری نمک بین انگشت شست و سبابه نگه داشته میشود و ضمن گفتن عبارتی شبیه به درخواست بخشش، از خدا میخواهیم که گناهانِ گذشتهٔ ما را بیجواب گذراند. این آیین نمادین با هدف یادآوریِ تداوم عمل به اصول اخلاقی و تقویتِ ارتباطِ فرد با پروردگار در ماه رمضان برگزار میشود و همچنان در برخی نقاط مازندران اجرا میشود، هرچند که با وجود تغییرات سبک زندگی، از گسترهٔ اجرای آن کاسته شده است.
نیازمند به احیا: معنای فرهنگی و اقتصادی آداب ماه رمضان
رمضانی پاچی، پژوهشگر فرهنگ عامهٔ مازندران، آثاری را منتشر کرده است که نشان میدهد آداب ماه رمضان در دو بخش عمومی و اختصاصی قابل دستهبندی است. او معتقد است بخش عمومی مانند افطارِ همگانی، مراسم شبِ احیا و کمک به نیازمندان همچنان جایگاه خود را حفظ کردهاند، در حالی که بخشِ اختصاصی که سرچشمهٔ آن در مازندران است، به دلیل تغییرات نسل و سبک زندگی بهویژه در نسل جوان، کمتر در میان روستاها دیده میشود. با وجود این، پژوهشگران بر احیای این آداب از طریق اقداماتی مانند جشن روزه اولیها توسط نهادهای محلی تاکید دارند تا هویت فرهنگی مازندران در بدنهٔ جامعه حفظ شود.
سَخن پایانی: نقشِ رسانه و نهادهای محلی در حفظ میراث فرهنگی رمضان
این مجموعه از آداب در کنار نقشِ رسانهها و نهادهای اجرایی میتواند الگویی برای حفظ هویت فرهنگی مازندران باشد. در سالهای اخیر تلاشهای احیای آداب مانند روزه اولیها به نمایش میگذارد که ممکن است در آینده به عنوان برند فرهنگی استان معرفی شود. این مهمِ فرهنگی، اگر با رعایت چارچوبهای قانونی و اخلاقی کشور انجام شود، میتواند به تقویت حسِ تعلق به منطقه و جلوگیری از فراموشی سنتهای آیینی کمک کند. در آینده لازم است با پژوهشهای گستردهتر و مشارکتِ جامعهٔ روستایی و شهری، این میراثِ فرهنگی با سازوکارهای اجرایی مناسب به نسلهای بعد منتقل شود.
تحلیل
این گزارش نشان میدهد که حفظ آداب ماه رمضان در مازندران از منظر فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی اهمیتی مشابه با سایر میراث فرهنگی دارد و به دلیل عینیتداشتن با زندگی روزمرهٔ مردم، میتواند به عنوان الگوی اجراییِ از پیشِ این استان در سایر مناطق کشور نیز مطرح شود. با این وجود باید مراقب بود تا احیای این سنتها با چارچوبهای قانونی و اخلاقی کشور همسو باشد و از هرگونه بهرهبرداری تبلیغاتی یا سیاسی دوری کند. بهبود مناسبِ هماهنگی بین نهادهای محلی و اجرای پروژههای احیای سنتها میتواند به حفظ و توسعهٔ این آداب کمک کند و نسلهای آینده را با ابعاد تاریخی و فرهنگی رمضان مازندران آشنا سازد. همچنین با توجه به تغییرات فناوری، راهکارهای مدرنِ ثبت و ارزیابی این آداب باید به کار گرفته شود تا میراث فرهنگی استان به صورت مستمر و اثربخش منتقل گردد.