زمینه چرایی طرح حذف کارت سوخت و انتقال سهمیه به کارت بانکی
در چارچوب اجرای بخشی از تبصره ۳ ماده واحده بودجه سال ۱۴۰۴ و با هدف کنار گذاشتن تدریجی کارتهای سوخت از چرخه مصرف و همسو شدن با رویکردهای هدفمندسازی یارانهها، طرحی آزمایشی برای سوختگیری بدون کارت سوخت و استفاده از رمز یکبار مصرف از طریق QR کد آغاز شده است. طبق گزارشها، این طرح به صورت آزمایشی در تعدادی از جایگاههای سوخت کشور آغاز شده تا بتوان از طریق اتصال کارت بانکی به پمپ بنزین، سهمیه سوخت را فعال کرد و فرایند سوختگیری را برای مصرفکننده با رمز یکبار مصرف فراهم آورد. به گزارش تیم آرشیو کامل این طرح در مراحل نخست بهصورت آزمایشی در چند جایگاه محدود پیکربندی شده و با سهولت دسترسی از طریق اینترنت و اپلیکیشنهای موبایلی نسبت به مراحل بعدی پیش میرود. این رویکرد در سالهای اخیر بهدلیل بحثهای مبارزه با قاچاق سوخت و هدفمندسازی یارانهها بررسی و بهتدریج در چارچوب بودجه کلان کشور دنبال میشود. در برخی گزارشها همچنین بیان شده که در فاز نخست، از طریق اسکن کیو آرکد و ارسال شماره همراه، رمز یکبار مصرف برای سوختگیری ۳۰ لیتر سوخت آزاد ارسال میشود. این مدل، که قبل از این نیز در برخی جایگاهها بهعنوان آزمایشهای اولیه مطرح شده بود، با هدف تبدیل سهمیه سوخت از ابزار کارت سوخت به کارت بانکی مردم در دست اجرا است. در گزارشهای رسانهای، از این طرح بهعنوان مقدمهای برای انتقال کامل سهمیه بنزین از کارت سوخت به کارت بانکی یاد میشود. به گزارش خبرگزاریهای اقتصادی، اجرای این طرح در فاز نخست بهصورت آزمایشی و در یک جایگاه سوخت آغاز شده است و پس از ارزیابیهای نخست، دامنه اجرایی آن گستردهتر خواهد شد. با وجود این، سوالاتی درباره امکان دسترسی به اینترنت، اتصال به شبکه و وجود گوشی هوشمند یا امکان استفاده از روشهای جایگزین مطرح است. همچنین در جلسات مربوط به امضای قرارداد برای بخشهای اجرایی طرح، بهطور مشخص درباره مشکلات ممکن در اینترنت و آنتندهی بحث شد و مقرر شد در مواقع نبود اینترنت یا آنتندهی مناسب، مکانیزمهای جایگزین مانند ارسال پیامک برای رمز یکبار مصرف در نظر گرفته شود تا فرایند سوختگیری با کمترین وقفه انجام پذیرد. در کنار این موارد، توجه به این نکته ضروری است که طرح آزمایشی بهطور کامل آنلاین است اما با وجود برخی تردیدها نسبت به پوشش اینترنتی و آنتندهی، به نظر میرسد برنامهریزی برای ایجاد سیستم غیرخطی/غیرآنلاین در جایگاهها در آینده مطرح شده باشد تا در مواقع بحران در دسترس باشد. این مسئله بهویژه در مناطقی با مشکلات پوشش شبکه و اینترنت موج میزند، جایی که قطعیهای موقت یا ضعف آنتندهی میتواند موجب ایجاد صفهای طولانی و فشار بر کارکنان جایگاهها شود. در نتیجه، بخشی از تحلیلهای اولیه بر این است تا ارزیابی دقیق اثرات زیرساختی، پوشش اینترنتی و رفتار مصرفکننده در مناطق مختلف انجام گیرد تا طرح با حداقل خطرات اجرایی و با حفظ امنیت و ثبات عرضه سوخت پیادهسازی شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، بهویژه در شهرستانهایی با تراکم بالای خودرو و ساعات اوج مصرف، اجرای همزمان این طرح با فرآیندهای پرداختی میتواند چالشهای عملیاتی بیشتری به وجود آورد.
نحوه کارشمار و سازوکار فنی طرح در گامهای اولیه
در مرحله نخست، شهروندان برای سوختگیری بدون کارت سوخت باید از طریق یک اپلیکیشن موبایلی یا درگاه مرتبط با پمپ بنزین، ارتباط میان کارت بانکی و پمپ را برقرار کنند. این فرایند با اسکن کیوآر کد جایگاه سوخت انجام میشود و پس از اتصال با سامانه پرداخت، رمز یکبار مصرف برای کاربر ارسال میگردد تا با ورود رمز، فرایند سوختگیری آغاز شود. این مدل بهطور مشخص برای ۳۰ لیتر بنزین آزاد طراحی شده تا کاربر پس از دریافت رمز، بتواند تا سقف مجاز از جایگاه استفاده کند. در فازهای اولیه، این فرایند در چند جایگاه منتخب انجام شده تا کارکرد سامانه و پایداری ارتباط با بانکها و شرکتهای پرداختکننده بررسی شود. این طرح بهطور همزمان با یک رویکرد همسو با تعهدات قانونی بودجه ۱۴۰۴ و با هدف محدودسازی قاچاق سوخت و کنترل عرضه و تقاضا پیگیری میشود. در کنار این، نکته مهم این است که در صورت نبود اینترنت یا مشکل در پوشش شبکه، برخی منابع خبری به وجود گزینههای جایگزین مانند استفاده از پیامک برای رمز یکبار مصرف یا وجود یک سامانه غیربرخط در جایگاهها اشاره کردهاند تا فرایند سوختگیری بدون وقفه انجام پذیرد. با وجود این، تجربههای گذشته نشان میدهد که اختلالهای اینترنتی در ساعات پرفشار مصرف یا بحرانی ممکن است باعث افزایش زمان انجام فرایند سوختگیری شود و این موضوعی است که طرح فعلی باید بهطور جدی در طراحی اجرایی خود لحاظ کند.
چالشهای اجرایی و ملاحظات فنی مطرح در طرح آزمایشی
- اتصال اینترنت و پوشش شبکه: یکی از محورهای بحرانی، دسترسی به اینترنت پایدار است. ضعف یا قطع اینترنت میتواند منجر به کُند شدن فرایند یا از کار افتادن رمز یکبار مصرف شود.
- پیگیری مخاطراتی که در خدمات همراه وجود دارد: برای کاربرانی که گوشی هوشمند ندارند یا به اینترنت دسترسی ندارند، ارائه راهکارهای جایگزین مانند پیامک یا سامانه غیرآنلاین در نظر گرفته شده است تا امکان دریافت رمز فراهم باشد.
- افزایش ازدحام در جایگاههای سوخت: با توجه به فرایند اسکن کیوآر، اتصال به سامانه پرداخت و دریافت رمز، ممکن است صفهای طولانیتری شکل بگیرد که بهویژه در ساعات اوج مصرف یا موارد بحران، به فشار بر کارکنان جایگاهها منجر شود.
- سرنوشت سهمیهها و قیمتگذاری: بر اساس منابع اقتصادی، اجرای طرح بهگونهای است که سهمیه بنزین بهتدریج از کارت سوخت حذف و به کارت بانکی منتقل شود؛ اما درباره تغییرات احتمالی قیمت برای کارتهای جایگاه و سهمیههای باقیمانده ابهامات وجود دارد و هنوز برخی حوزهها در مجلس یا رسانهها درباره این موضوع صحبت میکنند.
- همسویی با چارچوبهای قانونی و اجرایی: هر چند اهداف طرح اجرایی است، اما مقامات اجرایی تا کنون اعلام نکردهاند که چه موانع قانونی، اجرایی یا بودجهای باید بهطور دقیق حل شود تا طرح با ثبات به مرحله بعدی برسد.
- راهبردهای جایگزین برای دسترسی سریعتر: برخی منابع به وجود امکان استفاده از پیامک یا سامانه پشتیبان که بتواند در زمانهای قطع شبکه کاربر را راهنمایی کند، اشاره کردهاند تا از توقف فرایند جلوگیری شود.
در کنار این چالشها، موضوع پوشش اینترنتی و زیرساختهای پرداختی همچنان بهعنوان دو عامل کلیدی برای موفقیت یا شکست طرح مطرح است. کارشناسان امنیتی و اقتصادی همچنان بر این باورند که برای جلوگیری از نارضایتی عمومی و کاهش هزینههای اجرایی، باید سازوکارهای مقاوم در برابر خرابیها طراحی و اجرایی شود تا در مواقع بحران یا ساعات اوج مصرف، فرایند سوختگیری همچنان قابل انجام باشد. همچنین توجه به اینکه طرح در مرحله آزمایشی است و با بازخوردهای میدانی منعکسشده، میتواند در آینده با اصلاحاتی همراه شود تا بیشترین پوشش را در سطح ملی داشته باشد.
سرنوشت سهمیهها، قیمتگذاری و واکنشهای احتمالی بازار
یکی از محورهای مباحثی که در این طرح مطرح است، سرنوشت سهمیههای ذخیرهشده و احتمال تغییرات قیمتی در کارتهای آزاد جایگاهها است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، دولت مکلف است با اجرای طرح، سهمیه سوخت را از کارت سوخت به کارت بانکی منتقل کند، اما در مورد سرنوشت مصرف سوخت بالاتر از سقفهای معمول، از جمله بیش از ۱۶۰ لیتر، هنوز دستورالعمل واحدی منتشر نشده است. برخی منابع میگویند که ممکن است کارتهای آزاد جایگاهها در آینده دستخوش تغییرات قیمتی یا سازوکارهای توزیع جدید شوند تا به بهبود کارایی مصرف و کاهش قاچاق منجر شود. با این حال، این گزارهها هنوز بهطور رسمی در مجلس یا دولت تأیید نشدهاند و بهویژه اختلاف نظرها در میان نمایندگان مجلس و کمیسیون انرژی در این زمینه وجود دارد. فرهاد شهرکی، نایب رئیس اول کمیسیون انرژی مجلس، در گفتوگوهای غیررسمی اظهار داشت که احتمال وجود تغییر قیمت یا بازنویسی در کارتهای جایگاهها مطرح است، اما تا کنون در مجلس درباره این موضوع تصمیمگیری یا مشورتی انجام نشده است. همچنان میتوان انتظار داشت که رویکرد طرح در آینده به گسترش یا محدودیتهای جدیدی در نحوه استفاده از بنزین منجر شود تا از سوی دولت، مجلس و نهادهای مسئول، با دقت بیشتری بررسی و ارزیابی شود. به طور کلی، پیشبینیها حاکی از این است که در صورت اجراییشدن کامل، تغییرات گستردهای در نحوه سوختگیری و قیمتگذاری ممکن است رخ دهد، مگر اینکه ارزیابیهای دقیق از جنبههای اجرایی، اقتصادی و اجتماعی انجام و نتایج بهطور شفاف منتشر شود. در این چارچوب، سؤالهای اصلی شامل این است که آیا طرح با سهولت دسترسی، امنیت پرداخت و پایداری زیرساخت همراه است یا خیر؛ آیا پوشش اینترنت در تمام نقاط کشور به اندازه کافی است و آیا سازوکارهای مدیریتی برای حضور همزمان میلیونها کاربر در پمپهای بنزین وجود دارد؟ پاسخ به این پرسشها میتواند تعیینکننده باشد که آیا این طرح بهطور پایدار و با کمترین خسارت اقتصادی و اجتماعی اجرا میشود یا اینکه با وجود اهداف بلندپروازانه، مانعهای عملیاتی مانع از موفقیت آن میگردد.
تحلیل اجرایی-قانونی طرح
این پروژه از منظر قانونی و اجرایی باید با حفظ اصول شفافیت، حقوق مصرفکننده و حفظ امنیت تأمین سوخت دنبال شود؛ بهخصوص این که انتشار رمزهای یکبار مصرف و اتصال عملی به بانکها، نیازمند حفاظت از دادههای شخصی و رعایت الزامات بانکی است. با توجه به قوانین جمهوری اسلامی ایران، اجرای تدریجی این طرح باید با فراهم کردن زیرساختهای لازم مانند دسترسی پایدار به اینترنت، حفاظت از زیرساختهای پرداخت و تضمین دسترسی برابر مناطق شهری و روستایی انجام شود تا از ایجاد تبعیض یا تقلیل دسترسی جلوگیری گردد. همچنین در قاطعیت با بررسی عدم تمرکز و جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی، لازم است که سازوکاری برای پاسخگویی سریع در صورت بروز اختلالات یا مشکلات امنیتی وجود داشته باشد. در نهایت، هر گونه تغییر در طرح همچون تغییر در سقفهای سهمیه یا ساختار پرداختی باید از طریق فرایندهای قانونی و با نظر مجلس شورای اسلامی پیگیری شود تا مشروعیت اجرایی را حفظ کند.