مقدمه
در گزارشی که از خبرآنلاین منتشر شده و به نقل از روزنامه ایران بازتاب یافته است، طرح تحقیق و تفحص مجلس در باره فروش فیلترشکنها به سه محور اصلی برای روشن شدن ریشههای این مسئله اشاره میبرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، هدف از این بررسی صرفاً یافتن راهکارهای مقابله با بازار فیلترشکنها نیست، بلکه مشخص کردن سازوکارهای دخیل، جریانهای اقتصادی پشت این کسبوکار و هزینههای تحقق اینترنت آزاد برای کاربران نیز در دستور کار قرار میگیرد. این مطالعه با نگاهی به پشت صحنه و با محوریت شفافیت، پاسخگوی نگرانیهای عمومی درباره دسترسی به اینترنت و امنیت دیجیتال است و تلاش دارد تا شواهدی قابل اعتماد ارائه دهد تا از تکرار رفتارهای مشابه در آینده پرهیز شود.
در این راستا، عنوانی که مطرح میشود، نگهداشتن امنیت ملی، حفظ آزادیهای اینترنتی در چارچوب قوانین کشور و کاهش آسیبهای اقتصادی اجتماعی است. به گزارش تیم آرشیو کامل، سه محور اصلی میتواند مبنای یک نتیجهگیری روشن از اجرای این طرح باشد و ارزیابی دقیق آینده را سهلتر سازد. این سه محور، علاوه بر بازنگری در سیاستها و مقررات مرتبط با فضای مجازی، میتواند به بهبود کارآیی و پاسخگویی نهادهای مسئول نیز منجر شود.
محور اول: دسترسیهای آزاد و بدون فیلتر
اولین محور تفحص به دسترسیهای بدون فیلتر و شرایط توزیع آنها در طول سالهای گذشته میپردازد. این بخش از تحقیق به سوالاتی میپردازد که در سنوات گذشته همواره مطرح بودهاند: چه کسانی و با چه معیارهایی به این دسترسیها دست یافتهاند؟ چه نهادها یا شرکتهایی به عنوان عامل یا ناقل این امتیازها شناخته میشوند و به چه منظوری این دسترسیها توزیع شدهاند؟ آیا این امتیازها قابلیت ردیابی دارند یا نه؟ آیا میتوان شفافیت در این بخش را به عنوان پیشزمینهای برای مدیریت بهتر فضای مجازی تلقی کرد یا خیر؟
در سطح نظری، مفهوم «رانت دسترسی» از مدتها پیش در ادبیات فضای مجازی مطرح بوده است. اما تا امروز، به رغم اهمیت موضوع، سازوکارهای تخصیص این دسترسیها به صورت ملموس مشخص نشده است. این موضوع به ضعفهای قابل توجه در پاسخگویی زمانِ تخصیصها، نحوه صدور مجوزها و نظارت بر استفاده منتهی شده است. طرح تفحص مجلس میتواند با ارائه شواهد عینی، نشان دهد که چگونه تصمیمگیریهای فوقالعاده و یا عوارض ناشی از برخی سیاستها باعث گسترش این دسترسیها شده و چه دلایل ساختاری در این روند وجود دارد. از منظر اجرایی، پاسخ به این پرسشها میتواند به ایجاد قالبی شفاف برای رفتارهای آتی در حوزه فضای مجازی و تکنولوژی منجر شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این محور میتواند مبنای اصلاحات مدیریتی و قانونی در زمینه دسترسیها باشد تا هم از سوی نظارت و هم از سوی گزارشدهی دستگاههای مسئول، پاسخگویی به عموم تقویت گردد.
محور دوم: اقتصاد فیلترشکنها
دومین محور تفحص به اقتصاد پنهان و زیرزمینی بازار فیلترشکنها میپردازد که اکنون به عنوان یک بازار نسبتاً سازمانیافته با زنجیره ارزش مشخص شناخته میشود. در این مسیر، سه دسته اصلی از بازیگران وجود دارند: تامینکنندگان زیرساخت (مانند مراکز داده، ارائهدهندگان پهنای باند و خدمات ابری)، پلتفرمهای توزیع و سوءاستفادهکنندگان از این فضا. هر یک از این حلقهها با خود جریانهای مالی قابل توجهی را به همراه دارند و گمانهزنیها درباره میزان گردش مالی بازار تا ارقام کلان مطرح میشود. برخی گزارشها از گردش مالی تا ۱۰ هزار میلیارد تومان در بازههای زمانی معین سخن میگویند. این اعداد هرچند در بیشتر موارد برآوردها هستند، اما به خوبی نشاندهنده این نکتهاند که سود واقعی این بازار از کجا تولید میشود و چه نهادها یا شرکتهایی در این چرخه ذینفعاند. در عمل، بخشی از سود این بازار به شبکههای زیرساختی و ارائهدهندگان سرویسهای مرتبط با اینترنت منتقل میشود و این امر پرسشهایی درباره نحوه شفافسازی منافع و جنس قراردادهای پیمانکاری در حوزه فناوری را به وجود میآورد. آیا سیاستهای محدودکننده، به صورت غیرمستقیم، باعث تقویت این بازار شدهاند یا نه؟ طرح تفحص میتواند با روشنسازی این زنجیره ارزش، از تکرار اتفاقاتی که منجر به ایجاد و گسترش چنین بازارهایی شدهاند جلوگیری کند.
به گزارش تیم آرشیو کامل، در این محور از تفحص باید مشخص شود که سود واقعی از کجا و چگونه تولید میشود و کدام شرکتها یا افراد در این چرخه به صورت مستقیم یا غیرمستقیم ذینفع هستند. همچنین نیاز است تا محلهای دخالت یا تقویت این بازار، از جمله قراردادهای بینالمللی یا داخلی با سازوکارهای پرداخت و نرخهای خدماتی، به دقت بررسی شود تا امکان ایجاد سازوکارهای شفاف و پاسخگو در آینده فراهم گردد. در کنار این تحلیل، باید به نقش بازاریابی، خدماتدهی و نحوه قیمتگذاری نیز توجه شود تا بتوان مدلی از اقتصاد فیلترشکنها را ارائه داد که با اصول رقابت سالم و شفافیت بازار همسو باشد.
محور سوم: هزینههای تحمیلشده به کاربران و جامعه
سومین محور تفحص به تاثیرات اقتصادی و اجتماعی بازار فیلترشکنها بر کاربران میپردازد. در این بخش، پژوهشگر میکوشد تا تغییرات در سبد هزینههای دیجیتال خانوار را روشن سازد و تاثیر قیمتها و دسترسیهای غیرشفاف را در زندگی روزمره کاربران واکاوی کند. بر اساس گزارشهای منتشر شده، میلیونها کاربر برای دسترسی به پلتفرمهای فیلترشده ناچار به پرداخت مبالغی میشوند که میتواند تا ساعاتی از روز یا ماه را به خود اختصاص دهد. برخی از این مبالغ تا ۳۰۰ هزار تومان در ماه برای کاربرانی است که به صورت ماهانه باید این خدمات را تمدید کنند. این رقم به طور قابل توجهی با میانگین هزینهکرد خانوار ایرانی برای اینترنت مقایسه میشود و نشاندهنده بار سنگین اقتصادی است که به دلیل وجود بازار غیررسمی، به سبد مصرف دیجیتال کاربران تحمیل میشود. در برخی موارد، کاربران با فقدان تضمین امنیتی و حفظ حریم خصوصی مواجه میشوند و این موضوع میتواند پیامدهای جدیتری برای امنیت سایبری و حفاظت از دادهها به همراه داشته باشد. طرح تفحص میتواند با بررسی دقیق این مبالغ و نقاطی که قیمتگذاریها شکل میگیرد، به شناسایی راهکارهای حمایتی برای مصرفکنندگان و افزایش شفافیت در قیمتگذاری خدمات اینترنتی کمک کند. این محور همچنین میتواند نشان دهد که چگونه سیاستهایی که با هدف محدودکردن دسترسی به برخی خدمات انجام میشود، به تدریج به بسط بازار غیررسمی و افزایش بار مالی برای کاربران منجر شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، به این ترتیب سهگانه هزینههای دیجیتال به عنوان مقیاسی برای ارزیابی تاثیرات اقتصادی طرح معرفی میشود و میتواند برای طراحی سیاستهای حمایتی و قرائت بهتر از رفتار بازار مفید واقع شود.
جمعبندی و چشمانداز اجرای تفحص
اگر بنا باشد نتیجه این تحقیق و تفحص به اصلاح و مدیریت بهتر فضای مجازی منجر شود، باید سه محور مطرحشده به عنوان نقشه راه اجرایی و شفافیت محور دیده شوند. سازوکار دسترسیهای ویژه، اقتصاد فیلترشکنها و هزینه تحمیلشده به سبد مصرف دیجیتال کاربران باید با دقت بررسی و شفافسازی شوند تا بتوان پاسخگوی حقوق کاربران، تنظیمگری مناسب و کاهش ریسکهای امنیتی بود. این رویکرد میتواند به تقویت اعتماد عمومی و نهادهای حاکمیتی در زمینه حکمرانی دیجیتال منجر شود و از ایجاد ابهام در بازارهای مرتبط با فناوری و اینترنت جلوگیری کند. در نهایت، اگر چنین تفحصی به نتیجهای واقعاً قابلاستناد برسد، میتواند به بازسازی و تقویت چارچوبهای قانونی برای مدیریت فضای سایبری و اقتصاد دیجیتال منجر شود، در غیر این صورت، به جای ابزار کارآمد برای اصلاح، به تکرار گزارشهای سطحی و بدون اثر ختم خواهد شد.
تحلیل اجرایی و قانونی
این تحلیل بهطور مختصر به الزامات اجرایی و چارچوب قانونی مرتبط با طرح تفحص میپردازد؛ از منظر عملی و حقوقی، برای اینکه نتیجه تفحص بتواند به تغییرات واقعی منجر شود و به دنبالروهای اجرایی در دستگاههای مسئول، پاسخگویی و شفافیت را افزایش دهد، باید از ابتدا به شناسایی اشکالات موجود در ساختار تصمیمگیری و انتشار اطلاعات پرداخته و پیشنهادهای دقیق برای اصلاح قراردادهای مرتبط با خدمات اینترنت و امنیت سایبری ارائه کند. همچنین ضروری است تا هرگونه نتیجهگیری با توجه به قوانین جمهوری اسلامی ایران و چارچوبهای آموزشی و اجرایی کشور انجام پذیرد تا از انشار هرگونه محتوای مغایر با اصول قانونی جلوگیری شود. رعایت حریم خصوصی کاربران، تامین امنیت دادهها و حفظ سلامت منافع عمومی در کنار هدف کاهش رانت و فساد در فضای مجازی از نکات کلیدی این تحلیل است که میتواند راهبردهای عملی برای مدیران و قانونگذاران فراهم آورد.