زمینه تاریخی و شکلگیری دفاع دریایی جمهوری اسلامی ایران
در نخستین روزهای جنگ تحمیلی، با وجود تحرکات سریع دشمن در سطح منطقه، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با درک سریع از وضعیت امنیتی خلیج فارس، اقدام به بازنگری در سطح راهبردی و عملیاتی کردند. به گزارش تیم آرشیو کامل، تصمیمات فرماندهان وقت منجر به تشکیل قرارگاه رزمی ۴۲۱ شد که دستورالعملهای عملیاتی آن با هدف پاسداری از امنیت دریایی کشور و تداوم صادرات انرژی کشور شکل گرفت. این اقدام نشان میدهد که پیامدهای تهدیدات عراق از همان ساعات ابتدایی جنگ به خوبی پیشبینی شده بود و سازوکارهای عملیاتی برای پاسخ سریع در دستور کار قرار گرفتند. در این دوره، رژیم بعثی با تکیه بر تحولاتی که پس از انقلاب به وقوع پیوسته بود و خروج مستشاران خارجی، انتظار داشت نیروی دریایی ایران توان پاسخگویی نداشته باشد. اما تجربه و اراده نیروهای ایرانی نشان داد که توان بازدارندگی وجود دارد و فرایندها به سرعت به سمت ایجاد خطوط دفاعی و عملیاتهای تهامی هدایت شدند.
روند دفاع دریایی و بازخوردهای اولیه
در نخستین ماههای جنگ، نیروی دریایی ایران با مقابله عملی با ناوچههای موشکانداز عراق و ممانعت از نزدیکشدن آنها به سواحل حوزه خلیج فارس، توانایی خود را در مواجهه با تهدیدات محلی به نمایش گذاشت. همزمان با این تلاشها، محاصره دریایی شمال خلیج فارس آغاز شد و اجازه ورود هیچ کشتی به بنادر ام القصر، فاو و بصره داده نشد. این روند نشان میدهد که نیروی دریایی ایران با استفاده از توان دفاعی و عملیاتهای محدود اما هدفمند، تمرکز بر جلوگیری از گسست دسترسی عراق به منابع نفتی و بازارهای صادراتی را در اولویت قرار داد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این مرحله از جنگ، دامنه تهدیدات دریایی را به صورت گستردهای محدود کرد و مسیرهای صادراتی عراق را با دشواریهای جدی مواجه ساخت.
عملیاتهای کلیدی و دستاوردهای دریایی
اوج کارآیی نیروهای دریایی در عملیاتهای «اشکان» و «شهید صفری» و نهایتاً «مروارید» به وقوع پیوست. این عملیاتها با هدف ضربه زدن به زیرساختهای نفتی عراق و به باد دادن اقتدار دشمن اجرا شدند. در جریان عملیات «مروارید» که در آذرماه سال ۱۳۵۹ اتفاق افتاد، دو پایانه نفتی صنعتی عراق به نام البکر و الامیه که روزانه حدود دو میلیون و هفتصد هزار بشکه نفت عراق را صادر میکردند، تصرف شدند و تا پایان جنگ از بهرهبرداری مجدد محروم ماندند. این پیروزی، ضربهای استراتژیک به ساختار صادراتی عراق بود و به خاطر این دستاورد بود که صدام حسین آن را یکی از تلخترین خاطرات خود نامید. در همان عملیات، ۱۲ شناور رزمی عراق منهدم شد و ۱۱ فروند هواپیمای متجاوز نیز توسط نیروهای هوایی ساقط شد. ناوچه پیکان، به فرماندهی شهید دریادار همتی، نقشی تعیینکننده در آزادسازی سکوهای نفتی ایفا کرد، هرچند در پایان مأموریت، این ناوچه مورد حمله قرار گرفت و فرمانده، افسران و تعدادی از کارکنان آن به شهادت رسیدند. پیکر پاک آنان در آبهای خلیج فارس آرام گرفت و به نمادی از ایستادگی نیروهای دریایی تبدیل شد. در راستای این دستاوردها، امام خمینی(ره) روز هفتم آذر را به عنوان «روز نیروی دریایی» نامگذاری کردند تا ایثار و فداکاری رزمندگان در حفظ امنیت دریایی و تمامیت ارضی کشور گرامی داشته شود.
در طول این دوره، حضور نیروهای دریایی ارتش به صورت همزمان با تشدید عملیاتهای سطحی و پشتیبانی از نیروهای زمینی، به تقویت دسترسی به منابع نفتی و جلوگیری از خروج آنها از طریق دریا منجر شد. این مجموعه از اقدامات، نشان میدهد که ارتش جمهوری اسلامی ایران با انسجام واحدهای عملیاتی خود توانست نخستین گامهای دفاعی در دریای خزر و خلیج فارس را با موفقیت بردارد و زمینهساز تثبیت خطوط امنیتی کشور در این دریا شود. به گزارشِ منابع تاریخی، تلاشی که در این دوره شکل گرفت، بهویژه با محوریت پشتیبانی از بنادر کلیدی و حفاظت از خطوط کشتیرانی، نقش بسزایی در جلوگیری از تغییرات سریع در اقتصاد کشور و تداوم تأمین انرژی داشت.
تبیین اثرات استراتژیک و پیامدها برای آینده دفاعی-دریایی
علاوه بر دستاوردهای نظامی مستقیم، این روند باعث شد که مأموریتهای دریایی به عنوان یک رکن اصلی امنیت ملی در برابر تهدیدهای دریایی، در سیاستهای دفاعی و راهبردهای استراتژیک کشور نمود بیشتری پیدا کند. با توجه به تجربه به دست آمده از محاصرههای دریایی و کنترل بنادر از طریق عملیاتهای میدانی، توجه به تقویت زیرساختهای دریایی، بخشهای پشتیبانی و ظرفیتهای عملیاتی نیروی دریایی بصورت جدی در دستور کار قرار گرفت. این تجربهها به قدرت بازدارندگی کشور در سطح منطقه کمک کرد و امکان حفظ روند صادرات نفتی در مواجهه با مخاطرات احتمالی را فراهم آورد. همچنین، روایت این دوره از دفاع دریایی، میتواند به عنوان منبع تاریخی مهم برای پژوهشهای آینده در حوزه امنیت دریاها و نحوه مدیریت بحرانهای دریایی باشد. در این راستا، رهیافتهای مدیریتی و تدابیر اجرایی که در آن ایام به کار گرفته شد، به عنوان نمونهای از کارایی انسجام بین بخشهای اجرایی، فرماندهی و پشتیبانی محوری در شرایط بحران مطرح میشود. برای نسلهای بعد، این درسها به عنوان الگوی برخورد با تهدیدات غیرمنتظره در دریا و حفظ منابع حیاتی کشور در نظر گرفته میشود.
تحلیل اجرایی-حقوقی از رویکردهای دفاعی دریایی در آغاز جنگ
این تحلیل نشان میدهد که هر اقدام دفاعی-عملیاتی در آغاز جنگ ناخواسته با محدودیتهای قانونی و قواعد داخلی کشور همراه بود و با وجود انگیزه شدید برای واکنش سریع، همواره باید با چارچوبهای قانونی و اصول عملیات نظامی همسو میشد. از منظر اجرایی، تشکیل قرارگاه رزمی ۴۲۱ و تدوین دستورالعملهای عملیاتی در همان ساعات اولیه کار، نشان از فرآیندی منسجم برای هماهنگی بین واحدهای سطحی، دریایی و پشتیبانی داشت. همچنین، تصمیم برای محاصره دریایی شمال خلیج فارس و جلوگیری از ورود هر گونه کشتی به بنادر مهم عراق، گواهی از طراحی تدابیر قابل اجرا با رعایت ملاحظات حقوقی-بینالمللی در شرایط جنگ بود. این تجربهها میتواند به عنوان مرجعی برای بهبود هماهنگیهای عملیاتی در عملیاتهای آینده مورد استفاده قرار گیرد و اهمیتِ رعایت چارچوبهای قانونی داخلی و پایانپذیر بودن برخی تصمیمات در شرایط بحران را نشان میدهد. در نهایت، این تحلیل تأکید میکند که حفظ امنیت دریایی و اقتصاد ملی در کنار ملاحظات اجرایی-قانونی، به ویژه در حوزه کشتیرانی و صادرات انرژی، الزامات اصلی هر برنامه دفاعی است که میتواند بهبودهای امنیتی و پایداری در دریا را تزمین کند.