شب عروض ایرانی در خانهٔ هنرمندان: مرور تاریخچهٔ عروض فارسی و عربی
در یک نشست تخصصی و پژوهشی که به همت خانهٔ هنرمندان ایران و با همکاری بنیاد بخارا برگزار میشود، شب عروض ایرانی به روایت تاریخچهٔ وزن و قافیه در هر دو عرصهٔ فارسی و عربی روی میدهد. این رویداد در تاریخ یکشنبه نهم آذر ماه سال ۱۴۰۴ برگزار میشود و حضور سخنرانان نامآشنا در تالار استاد جلیل شهناز این نشست را به رویدادی علمی-ادبی بدل میکند. طبق برنامههای اعلامشده، انجام این گفتوگوها و ارائهٔ مطالب به شکل علمی و پژوهشی، هدف ایجاد پیوستگی میان رویکردهای سنتی ایرانی و نگاه نوین در عروض عربی است. به گزارش تیم آرشیو کامل این نشست با تمرکز بر تاریخچهٔ وزن شعر و جایگاهِ هر دو سنتِ فارسی و عربی، به شکل جامعی ارائه خواهد شد.
در این رویداد، کتاب «عروض و قافیهٔ عربی» نوشتهٔ علیاصغر قهرمانیمقدم بهعنوان محور گفتوگوها معرفی میشود. این اثر که از منظر پژوهشیِ اخلاقمند و علمی به بررسی عروضِ خلیل بناحمد میپردازد، بهنوعی بازشناسی و بازتعریفِ قواعدِ عروضِ عربی در پرتوِ تجربیاتِ فارسیزبانان را دنبال میکند. نویسنده در این کتاب نهتنها به توضیحِ دقیقِ قواعدِ خلیل میپردازد، بلکه با آوردنِ قالبها و وزنهای مختلف، از خلالِ مثالهای شعریِ عربی و فارسی، سازوکارهای وزنِ شعر را با رویکردیِ جامع معرفی میکند. نتیجهگیریِ نویسنده این است که قواعدِ عروضِ عربی را میتوان در چارچوبی گستردهتر از نظرِ تاریخی و فرهنگی دید و در عینِ حال به ضرورتِ پیوستگیِ عروضِ فارسی با سایر سنتهای وزنگذاری اشاره کرد.
بر اساس گفتههای منتشرشده، این کتاب با بررسیِ گستردهٔ تاریخچهٔ عروضِ خلیل، از دورانِ قرنِ دوم هجری تا دورههای معاصر، گامی مهم در درکِ چگونگیِ مداخلهٔ فرهنگِ ایرانی در قالبِ عروضِ عربی برداشته است. در برابرِ این تحلیلها، برخی پژوهشگران نیز به پیچیدگیهای تاریخیِ ادبیاتِ عربی و فارسی اشاره میکنند و بر ضرورتِ بازنگریِ گسترده در هر دو سنتِ وزنگذاری تأکید مینمایند. از منظر تاریخی، حضورِ پژوهشگرانِ ایرانی و عربی در این گفتوگوها نشان میدهد که موقعیتِ عروضِ عربی در ایرانِ امروز نیز همچنان موضوعِ جدیِ پژوهش است و نبایستی از تحقیقاتِ مستقلِ علمیِ این حوزه فاصله گرفت. همچنین استادانِ بزرگِ ایرانیِ قرونِ اخیر، بهویژه پرویز ناتل خانلری و ابوالحسن نجفی، نقشِ کلیدیِ مداخلهٔ مؤسساتِ ایرانی در شکلگیریِ قواعدِ عروضِ فارسی را برجسته ساختهاند؛ مسیری که این رویداد با ارجاعِ به آن میراث، بهخوبی در قالبِ سخنرانیها و مباحثِ پژوهشی نمایش میدهد.
شب عروض ایرانی با هدفِ نمایشِ پیوستگیِ تاریخیِ دو سنتِ شعری و بررسیِ کارکردِ مفاهِمِ علمیِ عروض در هر دو زبان، برگزار میشود و حضورِ سخنرانانی چون علیاشرف صادقی، امید طبیبزاده، علیاصغر قهرمانیمقبل، آریا طبیبزاده و علی دهباشی، موجبِ غنای علمیِ نشست خواهد بود. آنچه در برنامهٔ این شب برجسته است، بررسیِ سابقهٔ وزنِ شعرِ فارسیِ قبل از اسلام و همچنین دستاوردهایِ جدیدِ عروضدانانِ ایرانی است که در کنارِ میراثِ خلیل احمد، بهعنوانِ یک مجموعهٔ تاریخی و علمی در ذهنِ پژوهشگران باقی میماند. این نشست، با پرداختن به میراثِ عروضِ عربی و جایگاهِ آن در شعرِ فارسی، به حضورِ هر دو سنت در زبانِ ادبیاتِ ایران اشاره میکند و بهدنبالِ تبیینِ تعاملِ این دو نظامِ وزن است.
پس از یک سالِ پر از نشستهای پژوهشی در حوزهٔ زبان و ادبیات، این رویداد با ارائهٔ مباحثِ تخصصی در زمینهٔ عروض و قافیهٔ عربی و همچنین تأثیرِ آن بر وزنِ شعرِ فارسی، بهمثابهٔ پلِ ارتباطی میان دو سنتِ باستانی و معاصر عمل میکند. تالار استاد جلیل شهناز واقع در خانهٔ هنرمندان ایران، میدانِ طاهری در خیابانِ طالقانی، خیابان موسوی شمالی، بوستانِ هنرمندان است؛ و این رویداد از ساعتِ پنجِ بعد از ظهر یکشنبهٔ نهم آذر ۱۴۰۴ آغاز میشود. حضور در این جلسه برای پژوهشگران، نویسندگان و علاقهمندان به زبان و ادبیاتِ فارسی و عربی فرصتی کمنظیر است تا با مشاهداتِ علمیِ قابل استناد، به درکِ عمیقتری از وزنِ شعر در دو سنت دست یابند. از منظرِ اجرایی، این نشست نشان میدهد که رویدادهای فرهنگیِ پژوهشیِ معتبر، میتوانند با مدیریتِ دقیق و همکاریِ مؤسساتِ فرهنگیِ معتبر، به تقویتِ گفتوگوی ادبی در کشور کمک کنند و در عینِ حال با حفظِ چارچوبِ قوانینِ جمهوریِ اسلامیِ ایران، فضایِ آزادِ اندیشه را برای پژوهشگران فراهم سازند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد بهگونهای طراحی شده است تا از نظر ساختاریِ علمی و شیوهٔ ارائهٔ مطالب، رویکردی روشن و مستدل را در برابرِ مخاطبانِ تخصصی و عمومِ علاقهمند به ادبیاتِ ایران به پیش ببرد.
برنامهٔ رویداد و سخنرانان حاضر
در ادامهٔ نشست، سخنرانان به تشریحِ کتابِ حاضر، اصولِ عروضِ خلیل بن احمد و تفصیلِ بحثهای پیرامونیِ عروضِ زبانِ عربی و وزنِ شعرِ فارسی میپردازند. علیاشرف صادقی، از فعالانِ برجستهٔ مطالعاتِ ادبی، به پرسشهایی در زمینهٔ تطبیقِ قواعدِ عربی با شاعریِ فارسی پاسخ میدهد. امید طبیبزاده و علیاصغر قهرمانیمقبل نیز سخنرانیهایی را دربارهٔ تفاوتهایِ تاریخیِ وَزِنِ شعرِ عربی و فارسی ارائه خواهند کرد. آریا طبیبزاده و علی دهباشی، هرکدام با رویکردی پژوهشی-تحلیلی، به بررسیِ دستاوردهایِ جدیدِ عروضدانانِ ایرانی و کاربردِ آن در شعرِ معاصر خواهند پرداخت. این ترکیبِ سخنرانان، امکانِ بررسیِ عمقیِ تاریخِ وزنِ شعر و پویاییِ آن را فراهم میکند و دیدگاههای متنوعی را در برابرِ مخاطبان میگشاید.
نکتهٔ مهمِ این نشست، بازنمودِ این است که مقارنهٔ دقیقِ دو نظامِ وزنِ شعر، از جملهٔ مباحثِ علمیِ قابلِ استناد است و میتواند به درکِ بهتری از کاربردِ قافیه و وزن در زبانِ فارسی و عربی منتهی شود. بهویژه برای پژوهشگرانِ ادبیاتِ عربی و فارسی، این نشست فرصتی فراهم میآورد تا با بررسیِ کتابِ «عروض و قافیهٔ عربی» و دیدگاههایِ نویسنده دربارهٔ این موضوع، به درکِ عمیقتری از وضعیتِ تاریخیِ این علوم برسند. این کتاب، با تمرکز بر مبانیِ اصلیِ عروضِ خلیل و تقابلِ آن باِ اتفاقاتِ تاریخیِ ادبیاتِ فارسی، میکوشد تا تصویری روشن ازِ مسیرِ تکاملِ عروضِ ایران ارائه دهد.
جزئیاتِ عملیِ رویداد و نحوهٔ شرکتکنندهگان
زمانِ برگزاریِ رویداد، روز یکشنبه نهم آذر ۱۴۰۴، از ساعت پنج بعد از ظهر آغاز میشود و تا پایانِ شب ادامه خواهد داشت. مکانِ برگزاری، خانهٔ هنرمندان ایران، تالار استاد جلیل شهناز است، واقع در خیابان طالقانی- خیابان موسوی شمالی- بوستانِ هنرمندان. این رویداد در قالبِ نشستهایی پژوهشی برگزار میشود و شرکت در آن برای علاقهمندان آزاد است. حضور در این جلسه به پژوهشگران و دانشجویان ادبیاتِ فارسی و عربی و همهٔ علاقهمندان به تاریخِ زبانِ و ادبِ ایران، فرصتِ مناسبی میدهد تا با مباحثیِ علمیِ روزِ این حوزه آشنا شوند. همچنین در محدودهٔ برنامههایِ نشست، برخی نمونههای شعریِ عربی و فارسی که در قدیم و جدیدی عروضِ فارسی و عربی را در کنارِ هم بررسی میکند، ارائه خواهد شد. طبق معمول در چنین نشستهایی، مباحثِ علمی بهگونهای تنظیم میشود تا از نظرِ پژوهشی و آموزشی، برای مخاطبانِ مختلف، قابلِ استفاده باشد و بتوان از آن بهعنوان منبعِ علمی در پروژههایِ پژوهشیِ دانشگاهی و پژوهشهایِ مستقلِ ادبی بهره برد.
تحلیلِ مختصرِ رویداد و جایگاهِ آن در فرهنگِ ادبیاتِ ایران
این نشست، اگرچه در قالبِ گفتوگو و ارائهٔ مطالب علمی برگزار میشود، اما نقشِ آن در گسترشِ گفتوگویِ فرهنگیِ بینِ زبانشناسی و ادبیاتِ تطبیقی قابلِ توجه است. از منظرِ ساختارِ فرهنگی و اجراییِ کشور، چنین رویدادهایی میتوانند به تقویتِ فرهنگِ پژوهشِ مستقل، ارتقایِ سطحِ دانشِ عمومیِ ادبیاتِ ایران و تقویتِ مباحثِ بینرشتهای در زمینهٔ زبانشناسی، تاریخِ ادبیات و نقدِ تطبیقی کمک کنند. با این وجود، لازم است که اقدامهای اجراییِ آینده، همواره با رعایتِ قوانینِ جمهوریِ اسلامیِ ایران، بهویژه در زمینهٔ انتشارِ آثارِ علمی و انتشارِ مطالبِ پژوهشی، همراه باشد تا همگام باِ حفظِ ارزشهایِ فرهنگی و عرفِ عمومیِ جامعه، سطحِ کیفیتِ پژوهش و صحتِ نتایجِ علمی حفظ شود. در این راستا، وجودِ راهبردهایِ واضحِ مدیریتی و شیوهٔ ارزیابیِ صحتِ منابعِ علمی از سویِ برگزارکنندگان، میتواند تضمینکنندهِٔ تداومِ این رویدادها در آینده باشد.