هشتاد سال پس از فاجعه مکران: تاریخچه زلزله، سونامی و درسهایی برای آینده
به گزارش تیم آرشیو کامل، هفتم آذر ۱۳۲۴ بزرگای زلزلهای در منطقه فرورانش مکران با شدت بیش از ۸.۰ در نزدیکی سواحل ایران و پاکستان رخ داد و پیامد آن سونامیهای ویرانگری بود که منجر به مرگ دستکم حدود ۴٬۰۰۰ نفر شد و به یکی از رویدادهای شاخص در تاریخ لرزهشناسی منطقه تبدیل شد. اکنون هشتاد سال از آن فاجعه میگذرد و در ادامه گزارش، وضعیت سامانههای هشدار سونامی در ایران، پاکستان و عمان و همچنین تفاوتهای مکّران شرقی و غربی را بررسی میکنیم تا روشن شود چه آموختههایی در عمل به کار گرفته شده است. این نوشته قصد دارد رویداد را با ساختاری خبری بازگو کند و از نظر علمی دقیق باقی بماند و بهویژه با مرور دیدگاههای پژوهشگران همچون دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی، به تبیین چالشها و فرصتها بپردازد.
پیشینه تاریخی زلزله مکران و سونامی ۱۳۲۴ تا امروز
رویداد اولیه با بزرگای حدود ۸.۰ در منطقه فرورانش مکران آغاز شد و موجهای سونامی به سمت سواحل ایران و پاکستان حرکت کردند. این رویداد، که در نزدیکی مرز ایران و پاکستان رخ داد، موجهای سونامی با دامنههای متفاوتی به مدخلهای ساحلی برخورد کردند و در پهنه ساحلی مکران، تلفات سنگین بهجا گذاشت. در منابع علمی آمده است که >۴۰۰۰ نفر در اثر این سونامی جان باختند و این فاجعه به عنوان یکی از نقاط عطف در تاریخ لرزهشناسی منطقه شناخته میشود. این گزارش با در کنار هم قرار دادن یافتههای پژوهشگران و گزارشهای ملی منطقه، به مرور سازوکارهای هشدار و پاسخگویی میپردازد تا بتوان از تجربه تاریخی به عنوان منبعی برای آمادگی آینده استفاده کرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد از منظر دریایی و خشکی، به شدت بر طراحی سامانههای هشدار محلی و ملی اثرگذار بوده است و نشان میدهد که هر اندازه دادهها و هشدارها سریعتر و دقیقتر باشند، فرصت برای کاهش تلفات بیشتر میشود.
سامانههای هشدار سونامی در ایران، پاکستان و عمان: از ایده تا اجرا
پس از فاجعه ۲۰۰۴ در اقیانوس هند و با هدف کاهش تلفات ناشی از سونامیهای آینده، سازمان یونسکو-IOC و دیگر نهادهای بینالمللی، مفهوم سامانه هشدار سونامی منطقهای را تقویت کردند و شبکهای از مراکز و دادههای ژئوفیزیکی را در منطقه تشکیل دادند. در نتیجه، سامانه هشدار سونامی اقیانوس هند (IOTWMS) ایجاد شد و سه مرکز اصلی—استرالیا، هند و اندونزی—دادههای لازم را تحلیل و بولتنهای تهدید را منتشر میکنند. مراکز ملی هشدار سونامی (NTWCs) همچون ایران و پاکستان و عمان، بخشی از این شبکه هستند که بولتونهای TSP را دریافت کرده و بهطور ملی هشدارها و توصیههای سونامی را صادر میکنند. در طول مسیر رسیدن موج به سواحل، بهطور معمول ۱۰ تا ۳۰ دقیقه برای مناطق فرورانش مکران در نظر گرفته میشود و برای تهدیدهای محلی این مدت بهمراتب کوتاهتر است. انتظار میرود که در صورت وقوع زمینلرزهای با بزرگی بیش از آستانههای مشخصشده، هشدارهای سونامی به سرعت به خطوط ساحلی ارسال شود تا امکان خروج امن مردم فراهم گردد. این سازوکارها اما تنها با وجود شبکههای لرزهنگاری محلی، اندازهگیری سطح دریا و بویههای اندازهگیری در عمق مناسب، میتواند کارنامه قابل قبولی ارائه کند.
در مورد ایران و Pakistan، سازمانها و مراکز ملی هشدار سونامی در حال توسعه و بهبود زیرساختهای خود هستند. عمان اما بهعنوان یکی از کشورهای پیشرو در منطقه، یک سامانه هشدار سونامی ملی را اجرا کرده است که بهطور گسترده از آژیرها، پیامرسانی از طریق تلفنهای همراه و مانورهای عمومی استفاده میکند و این مدل برای سایر کشورهای منطقه نیز قابل بررسی و اقتباس است. در کنار این، سرمایهگذاری در سامانههای هشدار مبتنی بر ماهواره، توسعه شبکههای لرزهنگاری و آگاهی عمومی از طریق آموزشهای عملی، از جمله الزامات است تا پاسخ به خطرات طبیعی بهبود یابد.
مکران شرقی و مکران غربی: تفاوتهای ژئوفیزیکی و پیامدهای احتمالی آینده
مطالعاتِ زلزلهشناسی بر پایه بررسیهای توام با مدلهای تکتونیکی، تفاوتهای واضحی بین مکّران شرقی و مکّران غربی نشان میدهد. در مکّران شرقی، در ساحل پاکستان، جفتشدگی گسله بالا است و بخش قابل توجهی از همگرایی ورقه عربی با اوراسیا بهصورت تغییر شکل الاستیک ذخیره میشود. این ستون انرژی پتانسیل بالایی برای بازگشت به شکل یک گسیختگی بزرگ با بزرگای ۸+ فراهم میآورد؛ بهعبارت دیگر، این منطقه را میتوان یکی از محتملترین کانونهای زلزله بزرگ در آینده دانست. در گذشته، رویداد ۱۹۴۵ با بزرگی حدود ۸ بخشی از این مرز گسله را گسیخت و نشان داد که انرژی ذخیرهشده میتواند به شکل یک رویداد مقیاسدار آزاد شود و پیامدهای ناگواری برای سواحل ایران، پاکستان، عمان و هند به همراه داشته باشد. از منظر علمی، گسیختگی این بخش قفلشده با اکثر گرافهای لرزهای نشان میدهد که امکان تولید امواج سونامی با دامنه بالا وجود دارد، مخصوصاً وقتی که کانون زلزله در دریا باشد و برای مدت زمان طولانی انرژی در این منطقه جمع شود.
در مقابل، مکّران غربی در سواحل ایران با جفتشدگی کم تا متوسط ارزیابی میشود و این بخش از راستای زمینلغزش بهطور معمول بهصورت خزنده و غیرلرزهای آزاد میشود. این ویژگی احتمال وقوع یک زلزله بزرگ در کوتاهمدت را کاهش میدهد، هرچند عدم قطعیت در بازگشت چنین زلزلهای همواره وجود دارد. با این توصیف، ترکیبِ دو تصویرِ مکّران شرقی و غربی نشان میدهد که همزمانی از خطر بالقوه و ظرفیتهای پاسخگویی وجود دارد: یک بخش با احتمال بالای رویداد بزرگ و منطقهای پرریسک در شرق، و بخشی با احتمال پایینتر در غرب که در برابر فشارهای بلندمدت لرزهای مسیر تقریباً متفاوتی دارد. این تفاوتها، درک بهتری از نقشه خطر به دست میدهد و بر طراحی و اولویتبندی اقدامات اجرایی برای آینده تاثیر میگذارد.
جزیره زلزله و گلفشانها: نشانهای از پویا بودن بستر دریا
یکی از روایتهای قابل توجه تاریخ مکران، ظهور جزیرهای در سواحل پسنی Pakistan در پی رویداد ۱۳۲۴ است. این جزیره که در اصل تودهای از گل و سنگریزه بود و با فشار آب و جزر و مد شکل گرفته بود، بهسرعت توسط امواج و جزر و مد از بین رفت و تنها مدت کوتاهی بر فراز سطح دریا باقی ماند. این پدیده که به شکل گلفشانها در منطقه مکران دیده شده است، گواهی روشن بر قدرت و پویایی سازوکارهای زمینلرزهای و دریاهای منطقه است. پس از این رویدادها، گلفشانهای مشابهی نیز در سواحل گوادر و مناطقی از سواحل ایران و پاکستان ظاهر شدهاند و معمولاً بهدلیل فعالیت لرزهای یا فشارهای زیرسطحی ایجاد میشوند و به سرعت از بین میروند.
راهکارهای اجرایی برای آینده: چگونه میتوان خطر را کاهش داد؟
- تقویت شبکههای لرزهنگاری با استفاده از فناوریهای نوین و گسترش ایستگاههای اندازهگیری سطح دریا برای تشخیص دقیق تغییرات سطح دریا در نزدیکی گسلها.
- توسعه و نصب آژیرهای ساحلی و ایجاد کانالهای ارتباطی سریع با جوامع محلی برای هشدار عمومی و تخلیه امن در نخستین فرصت ممکن.
- پیادهسازی سامانههای هشدار سونامی مبتنی بر ماهواره و ارتباطات مداوم بین مراکز ملی هشدار و مراکز منطقهای برای فرستادن بولتنهای تهدید بهروز و دقیق.
- ایجاد و تقویت شبکههای ارتباطی مبتنی بر جامعه با مشارکت سازمانهای محلی، مدارس و نهادهای امدادی برای بهبود پاسخ عمومی و کاهش شبهات و فراموشیهای احتمالی.
- تبادل دادههای لرزهای و دریایی بین ایران، پاکستان و عمان با هدف بهبود مدلسازی سونامی و ارائه یک چشمانداز همسو برای کنترل مخاطرات ساحلی.
- افزایش آموزشهای ایمنسازی در سواحل و تمرینهای عمومی برای ارتقای آگاهی از روشهای خروج امن، مدیریت منابع و حضور در مواقع بحران.
تحلیل اجرایی: آینده امنیت ساحلی مکران با رویکرد چندجانبه
برای کاهش تلفات و افزایش تابآوری در برابر رویدادهای لرزهای و سونامی، نیاز به ترکیبی از فناوریهای پیشرفته، هماهنگی بینکشوری و آموزش عمومی وجود دارد. سرمایهگذاری مداوم در تقویت سامانههای هشدار، بهکارگیری فناوریهای ماهوارهای، توسعه شبکههای آگاهسازی اجتماعی و انجام مانورها با مشارکت گسترده از جمله اقداماتی هستند که میتوانند به بهبود پاسخ سریع و کارآمد در بحرانهای آینده منجر شوند. همچنین، همکاریهای منطقهای بین ایران، پاکستان و عمان باید با تقویت خطوط ارتباطی، اشتراک دادههای علمی و تبادل تجربیات عملی تبدیل به یک راهبرد پایدار شود تا در مواقع بحرانی، پاسخ یکپارچه و همسو ارائه شود. در عین حال، نباید فراموش کرد که هر حرکت اجرایی باید با نگرش ایمنی عمومی و الزامات قانونی و امنیتی کشورها همسو باشد تا هم اعتماد عمومی حفظ شود و هم فرآیندهای مدیریت بحران با کارایی بالا ادامه یابد.