مقدمه و هدف طرح غربالگری شنوایی نوزادان در قزوین
طرح غربالگری شنوایی نوزادان با هدف حفاظت از توانایی زبان‌آموزی و رشد گفتاری کودکان اجرا می‌شود و بهزیستی استان قزوین در کنار دانشگاه علوم پزشکی و بخش خصوصی فعالیت‌هایی را برای شناسایی سریع اختلالات شنوایی آغاز کرده است. به‌گزارش تیم آرشیو کامل و با استناد به داده‌های ارائه‌شده از مراکز تابعه، این طرح برای تمامی نوزادان تا پایان ماه نخست زندگی ابلاغ شده است تا در صورت لزوم مداخلات درمانی و توانبخشی سریعا آغاز شوند. در ادامه، روند اجرایی، آمارهای کلان، مراکز ارائه خدمات و نقش خانواده‌ها در فرآیند غربالگری مورد بررسی قرار می‌گیرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این فرایند به گونه‌ای طراحی شده که از تداخل با روند مراقبت‌های مادر و کودک جلوگیری شده و ارجاع به مراکز تخصصی با سهولت بیشتری انجام گیرد.
آمارهای جدید قزوین از نیمه نخست سال ۱۴۰۵
در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، غربالگری شنوایی نوزادان در استان قزوین به ۵۶۰۴ نوزاد انجام شد که از این تعداد ۱۱ نوزاد با اختلالات شنوایی شناسایی شدند. این آمار نشان می‌دهد که با وجود پوشش مراکز درمانی و بهزیستی، شناسایی به‌موقع می‌تواند به کودکانی که به دلیل کم‌شنوایی یا اختلالات شنوایی از ادامه فرایند آموزشی بازمی‌مانند، کمک کند. همچنین در سال گذشته، یعنی سال ۱۴۰۴، بیش از ۱۲ هزار و ۴۷۰ نوزاد در استان غربالگری شدند که ۲۶ مورد اختلال شنوایی در میان آن‌ها تشخیص داده شد. این داده‌ها نشان می‌دهد که غربالگری به مرور زمان به یکی از ابزارهای اصلی پیشگیری از مشکلات گفتاری-زبانی در کودکان تبدیل شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روند با هم‌کاری مراکز درمانی و بخش خصوصی و با استفاده از تجهیزات به‌روز در مراکز منتخب استان ادامه دارد.
مراکز انجام و پوشش خدمات غربالگری در استان قزوین
غربالگری شنوایی نوزادان در استان قزوین به طور گسترده‌ای در مراکز منتخب انجام می‌شود. این مراکز شامل بیمارستان‌های کوثر و رازی قزوین، بیمارستان ۹۶ تختخوابی تأمین اجتماعی، شفا در تاکستان، امیرالمؤمنین در بوئین‌زهرا و همچنین بیمارستان رحیمیان شهرستان البرز از سال ۱۴۰۱ به ارائه خدمات غربالگری می‌پردازند. به گفته مدیرکل بهزیستی، این طرح پس از غربال اولیه، در صورت وجود هرگونه مشکوک به مراکز تشخیص شنوایی ارجاع داده می‌شود تا ارزیابی دقیق‌تری انجام شود. در صورت نیاز، خانواده‌ها به صورت تلفنی پیگیری می‌شوند تا سطح دسترسی به خدمات توانبخشی و ابزارهای کم‌شنوایی مانند سمعک، یا در صورت لازم، کاشت حلزون برای کودک فراهم شود. این فرایند به‌طور منظم با هدف کاهش تأخیر در تشخیص و افزایش اثربخشی مداخلات انجام می‌شود.
خدمات پس از غربالگری و نقش مرکز پرنیان
یکی از نقاط کلیدی در زنجیره خدمات غربالگری، مرکز غیر دولتی روزانه توانبخشی آموزشی ویژه اختلالات شنوایی موسوم به پرنیان است. این مرکز پس از انجام غربالگری، ارزیابی‌های تکمیلی و مراحل تشخیصی سازمان بهزیستی را طی می‌کند و خدمات تخصصی توانبخشی را به کودکان ناشنوا و کم‌شنوا ارائه می‌دهد. بر اساس گزارش‌ها، هم‌اکنون حدود ۵۰ کودک تحت پوشش این مرکز هستند. فرایند کار در این مرکز به گونه‌ای طراحی شده که از مرحله نخست ارزیابی کودک و خانواده آغاز می‌شود، مشاوره‌های روان‌شناختی و انگیزشی ارائه می‌شود تا استرس‌های والدین کاهش یابد و مسیر توانبخشی به‌درستی ترسیم شود. در قدم‌های بعدی، ابزارهای کمک‌شنوایی مانند سمعک تجویز و تنظیم می‌شود و در صورت نیاز برای کاشت حلزون، کودک به مراکز تخصصی هدایت می‌شود تا مراحل پیش و پس از عمل به‌طور کامل دنبال شود. گفتاردرمانی، بازی‌درمانی، هنردرمانی و مشاوره‌های خانواده به تناسب نیاز کودک ارائه می‌شود تا با تقویت حافظه و پردازش شنیداری، زبان‌آموزی فرایند بهتری پیدا کند. همچنین کاردرمانی ذهنی و یکپارچگی حسی با توجه به سن کودک بهبود یافته و محیط خانه را به بستری برای تعاملات زبانی تبدیل می‌کند. والدین نیز آموزش می‌بینند تا در فعالیت‌های روزمره نقشی تسهیل‌گر ارتباطی ایفا کنند و با ایجاد محیطی مناسب در منزل، فرصت‌های بازشناختی زبان را برای کودک فراهم آورند. هدف نهایی از این چرخه، آماده‌سازی کودک برای ورود به مهدکودک و مدارس عادی و حضور فعال او در جامعه است. بهزیستی تأکید می‌کند که کم‌شنوایی نباید مانعی برای رشد گفتار و ارتباط باشد و والدین باید نسبت به غربالگری شنوایی نوزادان و پیگیری مداخلات توانبخشی در زمان مناسب حساس باشند.
حقوق ارتباطی ناشنوایان و هفته جهانی ناشنوایان
در کنار مدل‌های رایج ارتباطی کلامی و رویکردهای وِربال و اورال، زبان اشاره نیز به عنوان یکی از حقوق اصلی جامعه ناشنوایان مطرح است. مدیرکل بهزیستی با اشاره به هفته جهانی ناشنوایان، تأکید می‌کند که این هفته به عنوان روزی برای توجه به حقوق و مطالبات جامعه ناشنوا نیست و شعار سالانه این رویداد به حقوق بشر افراد ناشنوا اختصاص دارد. شعار سال ۲۰۲۶ این هفته «اعلام حقوق بشر افراد ناشنوا» است. کانون ناشنوایان به‌عنوان حلقه ارتباطی بین جامعه ناشنوا و دستگاه‌های اجرایی، با هدف افزایش حضور برابر ناشنوایان در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی فعالیت می‌کند. این کانون با ارائه دوره‌های آموزشی زبان اشاره، اعزام مترجمان زبان اشاره به ادارات و دستگاه‌های مختلف و برگزاری رویدادهای اجتماعی و فرهنگی تلاش دارد حقوق ارتباطی افراد ناشنوا را گسترش دهد. استان قزوین نیز از این ظرفیت برای ارتقای آگاهی عمومی و پیگیری حقوق ناشنوایان بهره می‌برد.
کانون ناشنوایان و ظرفیت‌های مشارکتی
کانون ناشنوایان در استان قزوین از طریق شبکه‌ای از اعضا، خانواده‌ها و خیران با پشتیبانی بهزیستی و سایر سازمان‌های مرتبط فعالیت می‌کند. از جمله برنامه‌های این کانون می‌توان به کارگاه‌های خیاطی و چرم‌دوزی، معرق‌کاری و سایر رشته‌های مهارتی اشاره کرد که به‌بیننده نشان می‌دهد تا چه حد می‌تواند توانمندسازی اقتصادی ناشنوایان و کم‌شنوایان را با فرصت‌های شغلی و آموزشی گسترش دهد. همچنین اعزام مترجمان زبان اشاره برای همراهی ناشنوایان در ادارات و دادگاه‌ها و سایر مراکز از سایر فعالیت‌های محوری این کانون است. برنامه‌های اجتماعی، جشن‌ها و سفرهای زیارتی و تفریحی هم به منظور ارتقای کیفیت زندگی و حضور مستقل افراد ناشنوا در جامعه اجرا می‌شود. این رویکرد همسو با سیاست‌های بهزیستی و حمایت از خانواده‌ها در دوره رشد کودک است و به ایجاد فضایی همسو با حقوق شهروندی ناشنوایان کمک می‌کند.
تحلیل نقادانه و نتیجه‌گیری با رعایت ملاحظات قانونی
در این گزارش، با وجود دستاوردهای قابل توجه در زمینه غربالگری شنوایی نوزادان، بهبود دسترسی به خدمات تشخیصی و توانبخشی، و نقش کلیدی خانواده‌ها، چالش‌هایی از منظر اجرایی مشاهده می‌شود که لازم است به‌طور سیستماتیک مورد بازنگری قرار گیرند. به گزارش تیم آرشیو کامل، یکی از موضوعات مهم، سهولت ارجاع و زمان‌بندی مداخلات است تا نوزادان مشکوک به اختلال شنوایی حداکثر تا ساعات اولیه پس از تشخیص به مراکز تخصصی ارجاع و تحت پوشش خدمات توانبخشی قرار گیرند. هرچند مجموعه اقدامات با هدف پوشش گسترده انجام می‌شود، اما برخی از خانواده‌ها به دلیل فاصله جغرافیایی از مراکز یا محدودیت‌های اقتصادی ممکن است از دسترسی به سمعک و کاشت حلزون محروم بمانند. در این راستا، افزایش ظرفیت‌های مراکز دولتی و تغییر مدل‌های تامین مالی و پشتیبانی نیازمند توجه است تا فرصت‌ها برای همه کودکان با هر سطح درآمد برابر باشد. از نظر قانونی، اجرای این طرح باید با رعایت قوانین جمهوری اسلامی ایران و همه نهادهای ذی‌ربط مانند بهزیستی، وزارت بهداشت و آموزش و پرورش استثنایی انجام شود و هر گونه خلاء در فرایند ارجاع و پیگیری نباید به تاخیر در دریافت خدمات منجر شود. به دلیل غیرسیاسی و غیر امنیتی بودن تحلیل، می‌تواند به نقد سازنده‌ای منجر شود که به بهبود فرایندها و رفع موانع اجرایی منجر شود. با وجود این، یکی از نکات مهم این است که خانواده‌ها به‌ویژه والدین نقش پایه‌ای در موفقیت مداخله دارند و ایجاد بستری برای آموزش زبان اشاره و ارتقای سواد ارتباطی خانواده‌ها به عنوان زیرساخت اصلی در نظر گرفته می‌شود تا کودکانی با اختلال شنوایی بتوانند به شکل کامل‌تری در مدرسه و جامعه حضور یابند. در نهایت هرگونه گزارش باید با ابزارهای اندازه‌گیری دقیق، داده‌های به‌روز و شفاف برای ارزیابی اثر بخشی این طرح ارائه شود تا تصمیم‌گیری‌های اقتصادی، آموزشی و بهداشتی استان قزوین مبتنی بر شواهد باشد.
تحلیل کوتاه با تمرکز بر اجرای سیاست‌ها و حقوق کودک
در پایان، با وجود دستاوردهای قابل توجه در غربالگری شنوایی و ارائه خدمات توانبخشی به کودکان، استمرار بهبود فراگیر و جلوگیری از تبعیض در دسترسی به ابزارهای کم‌شنوایی به عنوان یک responsibility اجتماعی و قانونی است و می‌طلبد که مسیر ارجاع به مراکز تخصصی بهدست آوردن خدمات سریع‌تر و باکیفیت‌تر تسهیل شود. همچنین توسعه ظرفیت‌های مرکز پرنیان و حمایت از کانون ناشنوایان در سطح استان، به عنوان عناصر کلیدی برای ارتقای مشارکت اجتماعی این گروه باید تقویت شود تا کودکان ناشنوا و کم‌شنوا بتوانند در مدارس عادی و جامعه با استقلال و اعتماد به نفس بیشتری حضور یابند.