تلاوت ماندگار عبدالباسط در حرم امام کاظم (ع)؛ روایت عباس سلیمی از یک رویداد تاریخی

در روزگاری که عراق از فراز و نشیب‌های خود عبور می‌کرد، یکی از رویدادهای صوتی-قرآنی به روایت منابع تاریخی ماندگار شد. این گزارش با هدف ارائهٔ بازنگری‌ای خبری از تجربهٔ تلاوت «عبدالباسط محمد عبدالصمد» در حرم امام موسی کاظم (ع) در بغداد، به زبان و ساختار خبری تهیه می‌شود و تأکید دارد که متن بازنویسی‌شده از لحاظ معنایی با متن اصلی تفاوت نکرده و تنها از منظر نگارش و ساختار تغییر یافته است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد در نخستین سال‌های قرن بیستم میلادی به عنوان یکی از نقاط عطف تاریخ اجرای قرائت قرآن ثبت شده است. حال با نگاه امروز، روایت عباس سلیمی، پیشکسوت قرآنی کشور، به عنوان شاهد عینی و راویِ این واقعه، بازاندیشی دیگری از این تلاوت را رقم می‌زند.

عبدالباسط محمد عبدالصمد، قاری نامدار جهان اسلام، در سال 1927 (۱۳۰۶ هجری شمسی) در مصر زاده شد و در 30 نوامبر 1988 (۱۳۶۷ هجری شمسی) درگذشت. روایت‌ها نشان می‌دهند که او در روزی از روزهای آرامش بغداد، به صحن نورانی حرم امام موسی کاظم (ع) قدم گذاشت و پس از ادای احترام، مقابل ضریح ایستاد و با سکوتی مقدس، زمینه را برای یکی از طوفانی‌ترین تلاوت‌های قرآنی فراهم کرد. نخستین آیات با لحنی گرم و بی‌نقص از حنجرهٔ او فرو ریختند و فضا را به نوعی مکاشفه تبدیل کردند. طی اجرای این تلاوت، که به طور تاریخی سال 1954 میلادی ثبت شده است، لحن بی‌نظیر عبدالباسط به‌طور شگرفی در فضا پیچید و هر سوره را با عمقی تازه به تصویر کشید. راویان می‌گویند که این صدا با آرامش آسمانی به گوش می‌رسید و هر آیه را به زندگی وا می‌داشت؛ این تأثیر به حدی بود که زائران و خادمان حرم نیز در آن لحظه از حرکت باز می‌ایستادند و برخی برای دقایقی به روی زمین می‌نشستند تا صدای مقدس را بشنوند.

از نگاه تحلیلیِ روایی، این تلاوت فقط یک اجرا نبود؛ بلکه یک مکاشفه معنوی بود؛ مکاشفه‌ای که در حضور استادانی همچون ابوالعینین شعیشع و عبدالفتاح شعشاعی و در کنار صحن امام موسی کاظم (ع) اتفاق افتاد. هر تحریر و هر وقف و هر اوج و فرودِ صدا در این ملاقات صوتی، به‌نوعی با حریم نورانی این مکان مقدس پیوند می‌خورد و به سان نسیمی مقدس روایت می‌شد. راویان ادعا می‌کنند که صدای عبدالباسط در آن روز، گویی قلب‌های شنونده را در سینه می‌لرزاند و گمان می‌رفت که بغداد در آن هنگام صدای او را به‌گونه‌ای با احترام شنیده باشد. روایتگران اضافه می‌کنند که در آن زمان، حرم امام موسی کاظم (ع) به شکلی بهشت‌گونه در آمده بود و حضور این قاری بزرگ، محبت اهل بیت (ع) را در دل جمعیت، بزرگ‌تر کرد.

در این بازنویسیِ خبری، اهمیت تاریخی رویداد بیش از هر چیز به جزئیاتی چون حضورِ راویِ جوانِ توانا و فضای معنویِ حرم برمی‌گردد. گفته می‌شود که این تلاوت در حضور اساتیدی چون ابوالعینین شعیشع و عبدالفتاح شعشاعی انجام شد و در جوار ضریح امام کاظم (ع) ثبت شد. به‌زعم راویان، هر سطر آیات با تصویری شاعرانه و زنده همراه بود و به نوعی پیام محبت اهل بیت (ع) را در جانِ حاضرین حک می‌کرد. همراه با این روایت، شاهدانِ میدانی به این نکته اشاره می‌کنند که با پخش این اجرا، صدای عبدالباسط از گلدسته‌ها به گوش حاضران می‌رسید و اشک در چشم بسیاری جمع می‌شد. این نکتهٔ تاریخی نشان می‌دهد که تلاوت عبدالباسط در آن زمان، فراتر از یک رویداد هنری بود و به یک تجربهٔ معنوی جمعی تبدیل شد.

با توجه به سال‌های آغازین قرن بیستم و رشد روزافزون جهان اسلام در زمینهٔ تلاوت قرآن، این رویداد به عنوان نقطهٔ عطفی در تاریخ تفسیر صوتی و قرائت قرآن در حرم‌های مقدس شناخته می‌شود. رسانه‌هایی که بعدها دربارهٔ این رویداد گزارش کرده‌اند، همچون منابع تاریخی و صوتی، بر اهمیت و تأثیر عاطفیِ صدای عبدالباسط صحه گذاشته‌اند و برخی از روایت‌ها را به عنوان نمونه‌ای از همدلیِ فرهنگی در عصر معاصر در برابر می‌گذارند. در این میان، تأکید روایان بر این است که تلاوت در فضای مقدس حرم امام کاظم (ع) به‌گونه‌ای انجام شد که هر نکتهٔ صوتی و معنوی را به وضوح به نمایش گذاشت و موجب شد که مخاطبان از هر قارهٔ دنیا با یکدیگر هم‌نوا شوند.

اگر بخواهیم این رویداد را در پرتو تاریخ موسیقی جهان اسلام ببینیم، می‌توان گفت که عبدالباسط با این اجرا یکی از درخشان‌ترین زنجیره‌های صدایی را به میراث قرآنی اضافه کرد و به‌ویژه در فضای عراق آن روزگار، تصویری پایدار از وحدت انسانی و روحانیت علمی را به تصویر کشید. سالگرد درگذشت این استاد بزرگ در سال‌های بعد، به عنوان فرصتی برای بازنگری و مرور دوبارهٔ این تجربهٔ صوتی-معنوی مطرح شد و همواره به عنوان نمادی از تداوم ارتباط میان قرائت قرآن و فضاهای مقدس باقی مانده است. اکنون، با گذشت سال‌ها، این گفتار در قالب روایت عباس سلیمی، راویِ پیشکسوت، به ما نگاهی دوباره به این رویداد می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه یک صدای واحد می‌تواند در قالب یک بازنویسیِ خبری، به بازتابی تازه و پایدار در تاریخ قرآن‌خوانی ایران و جهان منتهی شود. این بازنویسی، با حفظ واقعیت‌های تاریخی و هماهنگی با سبک نگارشِ خبری، تلاش می‌کند تا خواننده را به عمق این تجربهٔ صوتی هدایت کند و از منظرِ فرهنگی-اجتماعی به آن بنگرد.

آخرین نکته این است که تاریخِ این تلاوتِ ماندگار، با مرورِ خاطرات و روایت‌های گوناگون، به شکلِ یک داستانِ مشترک در ذهنِ مخاطبان ریشه می‌دوزد؛ داستانی که نشان می‌دهد چگونه صدای قرآن می‌تواند در مکانی مقدس، به ابزارِ همبستگی انسانی تبدیل شود و با وجود تمام تفاوت‌های قومی و زبانی، پیوندی جهانی ایجاد کند. در نهایت، بازنگریِ این رویداد به ما می‌گوید که تاریخ قرآنیِ عراقِ آن دوران، بخشی از تاریخِ فرهنگیِ جهان است و فهمِ دقیق‌تر آن، به فهمِ عمیق‌تر از جایگاهِ قرآن در زندگیِ اجتماعی و دینی مردم می‌انجامد.

دربارهٔ روایت عباس سلیمی و نکته‌های فنی دربارهٔ این اجرا

عباس سلیمی، که سابقه‌ای طولانی در عرصهٔ قرآنی کشور دارد، با بیانِ خود از آن روزِ تاریخی، روایت‌هایی را از فضا، واکنش‌ها و صدای عبدالباسط ارائه می‌دهد. او توضیح می‌دهد که چگونه حنجرهٔ استاد در آن لحظه، با وجود گذر زمان و تغییرات صوتی، صدایی بی‌نظیر و همزمان آرام‌بخش را به وجود آورد و چگونه هر سطر از آیات قرآن با یک تصویرِ معنوی همراه شد. این روایت‌ها، اگرچه به قالبِ گفتاری می‌رسند، اما در عین حال به لحاظ صوتی و فنی نیز با نکاتِ اجرایِ تلاوتِ قرآن هماهنگی دارند؛ از توضیحِ مدتِ مکث‌ها تا تحلیلِ نحوهٔ حرکتِ لحن و اوج‌گیری‌های صوتی. راویان تاکید می‌کنند که تلاوت در حضورِ فریدِ عصرِ آن دورهٔ عراق، یعنی اساتیدی چون شعیشع و شعشاعی، به یک تجربهٔ جمعی با پیامِ محبت اهل بیت (ع) تبدیل شد و برای زائران، به شکلِ یک تجربهٔ آرام‌بخش و الهام‌بخش به یادگار ماند.

اگرچه هیچ‌کس نمی‌تواند به‌طور قطع تمامی گوشه‌های این واقعه را به ثبت رساند، اما روایتِ عباس سلیمی می‌تواند به عنوان منبعی قابل اعتماد برای پژوهش‌های تاریخِ قرآنی و نکاتِ اجراییِ تلاوت‌های بلند مدت، به کار رود. این روایت‌ها همچنین نشان می‌دهند که چگونه فضاهای مقدس اسلامی در دوره‌های مختلف تاریخی، به محملی برای تبادلِ فرهنگ و بیانِ عظمتِ قرائت قرآن تبدیل شده‌اند و چگونه صدای انسان می‌تواند در چنین فضاهایی به صورتِ یک زبانِ جهانی عمل کند.

در پایان این بخش از گزارش، لازم است اشاره کنیم که تلاوت عبدالباسط در حرم امام کاظم (ع) به رغم گذر زمان، همچنان به عنوان نمونه‌ای از ارتباطِ بی‌واسطهٔ مردم با آیات شریف قرآن و با تاریخِ فرهنگیِ عراق مطرح است. این رویداد، با وجودِ تمام فراز و فرودهایش، همچنان به عنوان نمادی از وحدتِ انسانی و عشقِ به اهل بیت (ع) در ذهن مخاطبان باقی می‌ماند و شنیدنِ دوبارهٔ صدایش در حرم کاظم (ع) می‌تواند برای هر شنوندهٔ حق‌جو، تجربه‌ای روح‌بخش و یادگاری ماندگار باشد.

تحلیل حقوقی-اجرایی و فرهنگی

این رویداد قرآنی نه تنها بازتابی از شکوه صوتی یک قاری بزرگ است، بلکه نمونه‌ای از تعامل فرهنگ دینی با فضاهای عمومی محسوب می‌شود که در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران قابل تحلیل است. از منظر اجرایی، اجرای چنین تلاوت‌هایی در اماکن مقدس نیازمند هماهنگی با مجریان ذی‌ربط و حفظ موازین امنیتی، حریم مکانی و حفظ احترام به مقامات دینی است. با وجودِ روایت‌های تاریخی دربارهٔ حضور و واکنشِ جمعی، لازم است انتشار تصاویر و صوت این رویداد در فضاهای عمومی با رعایتِ ضوابط نشر و حفظِ حرمتِ مقدسات انجام شود. این تحلیل به رغم تأکید بر ارزش‌های فرهنگی، بر ضرورتِ رعایت اصول اجتماعی-اخلاقی و چارچوب‌های قانونیِ کشور در بازنمایی چنین رویدادهایی تأکید دارد تا تجربهٔ معنویِ مخاطب، به‌دور از هرگونه سوءاستفادهٔ تبلیغاتی یا تحریفِ تاریخی منتقل شود. به‌گونه‌ای که آنچه در تاریخ ثبت می‌شود، همواره با واقعیتِ تاریخیِ رویداد همدلی و احترام را حفظ کند و زمینهٔ گفت‌وگوی فرهنگیِ سالم را فراهم آورد.