سازهای تاریخی برای قرض بدون ربا در تهران
در دهههای آغازین قرن چهاردهم هجری شمسی، گفتوگوهای فکری و عملی درباره راههای گرهگشایی مالی برای مردم بازار تهران با رویکرد اسلامی وارد مرحلهای تازه شد. به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در مراسم بزرگداشت فقیه مجاهد آیت الله محمدعلی شاهآبادی، بیان شد که نخستین صندوق قرضالحسنه به پیشنهاد مرحوم شاهآبادی در شهر تهران شکل گرفت تا مردم بتوانند از قرض بدون ربا بهرهمند شوند. این ایده بهویژه در بافت بازار تهران با توجه به نیازهای اقتصادی صنفیها و کسبه مطرح شد تا از نظر مالی به جای راههای غربیِ بانکداریِ ربوی، به راهکاری اسلامی و همکارانه روی آورند. در این زمینه، شاهآبادی به طرح مفهوم «مخمس» هم اشاره کرد؛ طرحی که هر کس بهعنوان سهمی از سهام پرداخت میکرد تا در قالب شرکت مخمس، مسائل و مشکلات معیشتیِ مردم را به شیوهای مشارکتی حل کند. به گزارش ایرنا، روایتها همچنین از حضور فرزندان و شاگردان شاه آبادی در بازار سخن میگویند و آنان اشاره میکنند که امام خمینی (ره) در دورههای مختلف اخلاق و عرفان خود، از درسهای شاهآبادی بهرههای فراوان بردهاند. این نکته نشان میدهد که روح کارآفرینانه و مردمیگرایانه در اندیشههای شاه آبادی بهطور عمیق با بافت اجتماعی بازار پیوند خورده بود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روایتها از سوی شاگردان و نزدیکان شاه آبادی نقل شده و بر اهمیت ایجاد سازوکارهای اقتصادی مبتنی بر تعاون و انصاف تأکید میکند. در متنهای اولیه، شاهآبادی با نگاه به وحدت جامعه و پرهیز از تفکیک دنیا و آخرت، جایگاه اقتصاد اسلامی را در کنار دعا و معرفت جلا میدهد و از همافزایی نسلها برای پاسداشت ارزشهای دینی در بازار سخن میگوید.
پایههای فقهی و اقتصادی صندوق
براساس گفتههای ارائهشده، صندوق قرضالحسنه با انگیزه ایجاد بستری برای قرضالحسنه و بدون بهره در تهران شکل گرفت. این سازوکار با توجه به رویکردهای اقتصادی شاهآبادی، بهویژه مفهوم «تعاون اخوتی» و نقد سیستم بانکداری غربی، بهعنوان یک نمونه از اقتصاد اسلامی مطرح شد. شاهآبادی با تأکید بر اینکه اقتصاد باید با سیاست و اجتماع در هم تنیده باشد، به اهمیت حمایت از فقرا و کاهش فشار مالی بر طبقات کمدرآمد تأکید کرد. در مجموعه گفتارها، مفهوم مخمس که بنای آن در تعاون و سهیمشدن مردم است، بهعنوان راهکاری صنعتی برای بهبود معیشت و حل مشکلات اقتصادی مطرح میشود. این چارچوب فکری نه تنها بهعنوان رویکردی ارزشی، بلکه بهعنوان بنیان یک سیستم اقتصادی درونزا مطرح شده است که میتواند در شرایط گوناگون جامعه اسلامی اجرا شود. در این ساختار، ایده قرضالحسنه بهعنوان جایگزینی برای منابع بانکی ربوی معرفی میشود و با توجه به بازار و نیازهای آن، بهمثابه الگویی برای مشارکت و مسئولیتپذیری اجتماعی در نظر گرفته میشود.
روایتهای تاریخی و بازتابهای دوره-present
در منابع تاریخی و روایتهای حاضر در مراسم بزرگداشت شاهآبادی، توضیح داده میشود که مرحوم شاهآبادی چگونه به دنبال راهی برای همآهنگی بین اخلاق، عرفان و اقتصاد عملی بود. روایتها بیان میکنند که امام خمینی (ره) سالها در درسهای اخلاق و عرفان در محضر شاهآبادی شرکت داشتند و از این استاد ارجمند درسهای الهامبخش آموختند؛ بهویژه درباره جایگاه مردمداری، تواضع شاگردان بازار و مسئولیت اجتماعی در اقتصاد بازار. شاگردان و بازاریان گزارش میکنند که برخی از مغازهداران از نظر فضل و اخلاق در جایگاههای بالایی قرار داشتند و دیدگاههای شاهآبادی پیرامون مشارکت اقتصادی و پرهیز از ربا، بهویژه در بافت بازار، اثرگذار بوده است. با توجه به این روایتها، میتوان گفت که نخستین صندوق قرضالحسنه بهعنوان نتیجه یک فرایند فکری و عملی در همآمیختن فقه، اخلاق و اقتصاد در جامعه شهری ایران شکل گرفت. مطابق روایات، شاهآبادی دو گروه شاگرد داشت: یکی از حوزههای علمیه و دیگری شاگردان بازار. این ترکیب نشان میدهد که هدف از این صندوق صرفاً مسأله اقتصادی نیست، بلکه ایجاد پیوندی اخلاقی–اجتماعی برای تامین نیازهای مردم و ترویج عدالت اقتصادی است. در یادداشتهای میدانی و گفتوگوهای برگزارشده در بازار، به تواضع شاه آبادی و تأثیرگذاری رفتارهای اخلاقی او اشاره شده است و بیان میشود که شاگردان در بازار نیز با رعایت اصول تواضع و انصاف، نسبت به ارائه خدمات مالی به صورت عادلانه و بدون ربا پیشقدم بودهاند. به روایت حضرات، شاهآبادی به دشمنشناسی و پاسداشت ارزشهای دینی و اجتماعی نیز توجه داشت و بر این باور بود که دنیا و آخرت با یکدیگر تضاد یا تعارض ندارند؛ بلکه باید از دنیا برای تامین آرمانهای معنوی بهره گرفت و این نگاه، در بسیاری از مباحث اقتصادی در قالب تعاون و مشارکت اجتماعی نمود یافت. این فرازها نشان میدهد که صندوق قرضالحسنه، بهعنوان یک سازوکار اقتصادی اسلامی، از بنیانهای فقهی و اخلاقی شکل گرفته و بهتدریج در بافت بازار تهران جایگاهی یافته است.
مخمس، تعاون و اقتصاد در دید شاهآبادی
یکی از نکات کلیدی در سخنان این عارف فقیه، تدوین و توسعه مفهوم «مخمس» بود؛ چارچوبی که با شرکت سهامداران در یک بنگاه اقتصادی، بهگونهای که هر کس سهمی پرداخت کند، با وجود سهامداری، اما سود و سوددهی بهطور عادلانه تقسیم میشود، بهکار میافتد. این ایده، با نقد بانکداری غربی از منظر اخلاقی و اقتصادی، بهعنوان یکی از بهترین اقتصادهای در میان مسلمانان معرفی میشود. شاهآبادی با اشاره به تعابیر اقتصاددانان مسلمان، از جمله فارابی و اخوت، بر این نکته تأکید داشت که تعاون مدنی و ارتباط بین افراد در چارچوب احکام اسلام میتواند به تقویت عدالت اجتماعی منجر شود. از منظر این رویکرد، اقتصاد را ذیل سیاست و دین تعریف میکنند و به جای اقتصاد محض یا اقتصاد سیاسی جدا از ارزشهای دینی، دست به ترکیب این دو عرصه میزنند تا به یک الگوی کارآمد برای جامعه مسلمانان دست یابند. نقدهای اقتصادی شاهآبادی، با تمرکز بر رفتارهای اقتصادیِ عادلانه و جلوگیری از تمرکز ثروت، در دوران بعدی نیز تلقیهای مشابهی در میان برخی علمای اقتصاد اسلامی یافت. در مجموع، رویکرد او به مخمس و تعاون، بازتابی است از تمایل به ایجاد یک نظم اقتصادی همسو با ارزشهای اسلامی و با مشارکت فعال مردم در بازار.
تحلیل تاریخی و نکتههای اجرایی برای امروز
نسبت به تاریخچه و بازنمایی این رویداد، مشاهده میشود که نخستین صندوق قرضالحسنه در ایران با هدف ایجاد جریانهای مالی بدون ربا شکل گرفت و بهعنوان ابزارهایی فرهنگی و اقتصادی برای بهبود معیشت اقشار کمدرآمد مطرح شد. این بازنویسیِ خبر، با حفظ واقعیتهای اصلی، بهطور کامل روند شکلگیری، مبانی فقهی و بستر اجتماعی آن را شرح میدهد و از نزدیک با بافت بازار و زندگی روزمره مردم در آن دوران ارتباط برقرار میکند. از منظر امروز، بررسی این تجربیات تاریخی میتواند برای طراحی سازوکارهای مالی اسلامی کارآمد و پاسخگو به نیازهای جامعه مفید باشد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این کار از طریق بازنگری در بنیادهای فکری و عملی اقتصاد اسلامی، میتواند به کارآیی و شفافیت ابزارهای مالی کمک کند و نکتههای مهمی درباره چگونگی اجرای تعهدات اخلاقی در قالب صندوقهای مشارکتی ارائه دهد. با این حال، نباید فراموش کرد که اجرای چنین سازوکارهایی در وضعیت کنونی کشور نیازمند هماهنگی با قوانین و مقررات مالی و بانکی است و باید با حفظ اصول اسلامی، از نظر حقوقی و اجرایی بهبود یابد. از این رو، مدیریت منابع، شفافیت در نحوه پرداختها و گزارشدهی دقیق به ذینفعان از جمله نکات کلیدی است که باید در هر طرحی از این دست مورد توجه قرار گیرد. در مجموع، تجربه شاهآبادی در تأسیس صندوقهایی با کارکرد قرضالحسنه و شرکت مخمس، نشان میدهد که اقتصاد اسلامی دارای ظرفیتهای گستردهای برای پاسخ به دغدغههای معیشتی است؛ به شرط آن که این ظرفیت با چارچوبهای حقوقی و اجرایی کشور همسو باشد و در عین حال بهروز و شفاف باقی بماند.
تحلیل حقوقی-اجرایی از خبر
این گزارش با رعایت چارچوبهای اسلامی و قوانین جمهوری اسلامی ایران میکوشد تا روایتی تاریخی را بهصورت دقیق و بدون جانبداری ارائه دهد. نکتهای که میتواند از منظر اجرایی اهمیت داشته باشد، شفافسازی و ساماندهی قانونی برای قابلیت اجرا و حمایت از حقوق مصرفکنندگان است. همچنین، هر مدل اقتصادی مبتنی بر تعاون یا صندوقهای مشارکتی باید با سازوکارهای نظارتی و پاسخگویی روشن همراه باشد تا از مخاطرههای سوءاستفاده جلوگیری شود. در عرصه عملیِ مدیریتی، بهبود فرایندهای اعتباری و تعیین معیارهای اعتبار، همراه با استانداردهای گزارشدهی مالی و حسابرسی داخلی، میتواند اطمینان بیشتری به کاربران بدهد. از منظر حقوقی، لزوم انطباق با قوانین بانکی، مالی و کارگروههای مربوطه وجود دارد و هرگونه طرحی باید با ملاحظات شورای پول و اعتبار، سازمان بورس و اوراق بهادار یا نهادهای مشابه در ایران همسو باشد تا امنیت سرمایه و اعتماد عمومی حفظ گردد. به گزارش تیم آرشیو کامل، حفظ منافع مصرفکنندگان و اطمینان از صحت اطلاعات تاریخی، از جمله اصولی است که باید در گزارشهای بعدی نیز رعایت شود.