مسیر تئاتر عروسکی به سوی اجرای مستمر و زیست‌بوم پایدار
دوره کنونی جشنواره‌های نمایش عروسکی در تهران-مبارک با حضور مقامات فرهنگی کشور، هنرمندان شرکت‌کننده و مدیران اجرایی، رویدادی بود که بیش از هر چیز بر پویایی و آینده‌نگری زیست‌بوم نمایش عروسکی تأکید داشت. در این نشست، مقامات ارشد فرهنگی با تأکید بر اهمیت حفظ کیفیت نمایش‌ها و نیاز به پیوند مداوم میان هنرمندان و مخاطبان، به وضوح اعلام کردند که ایجاد زیرساخت‌های پایدار و بازنگری در ساختار مدیریتی از اصولی است که باید به طور جدی دنبال شود. در این چارچوب، به ارزیابی و طراحی مسیرهایی برای اجرای مستمر تئاتر عروسکی در سطح ملی پرداخته شد تا از ظرفیت‌های موجود حداکثر استفاده شود و تأثیر فرهنگی اجتماعی آن بیش از رویدادهای کوتاه‌مدت باشد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این گفت‌وگوها فرصتی بود تا بافت اجرایی پروژه‌ها از منظر توسعه‌ای بررسی شود و تأکید شود که تنها برگزاری رویدادها نباید هدف باشد؛ بلکه حرکت به سمت پرورش زیست‌بوم پایداری که دست‌کم در بخش‌هایی از کشور امکان دسترسی به اجراهای عروسکی را فراهم آورد، هدف نهایی است.
در این نشست، پوپک عظیم‌پور، دبیر بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی نمایش‌های عروسکی تهران-مبارک، با قدردانی از تلاش‌های گروه‌های شرکت‌کننده گفت که کار هنری با عروسک‌ها با وجود محدودیت‌ها، صحنه‌های شگفت‌انگیزی را خلق کرده است و بازخوردهای مخاطبان نشان می‌دهد که تجربه‌های عروسکی می‌تواند به نسبت‌پذیری و شوق مخاطبان به ویژه در فضاهای شهری افزایش یابد. اتابک نادری، مدیرکل هنرهای نمایشی، نیز با اشاره به دشواری‌های معاصر تاکید کرد که صدای هنرمندان باید به‌گونه‌ای به مردم برسد که وحدت و همبستگی اجتماعی را تقویت کند و در این مسیر، دولت به عنوان خدمتگزار دستان هنرمندان را می‌گیرد و مسئولیت‌های خود را به‌طور جدی پیگیری می‌کند. مهدی شفیعی، معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با اذعان به کیفیت و واگرفتگی رویدادها گفت که جشنواره عروسکی با این سطح از کاراکترها و اجرای گروهی، گام مهمی در راستای ایجاد زیست‌بوم مستمر است، هرچند که همواره دغدغه‌ای اساسی وجود دارد: چرا تئاتر عروسکی تا به حال نتوانسته زیست‌بوم اصلی خود را پیدا کند و از رویدادهای مقطعی خارج شود؟
شفیعی توضیح داد که یکی از چالش‌های اصلی، کمبود زیرساخت‌ها و نیاز به اصلاحاتی مدیریتی است؛ اما با تأکید بر ضرورت بازتعریف نقش رویدادها به عنوان آخرین گام زنجیره اجرایی، وی خواستار بازگشت تئاتر عروسکی به مسیر اولیه خود شد: ارتباط مستمر با مخاطب، ارتقای کیفیت آثار، و شکل‌دهی شبکه‌ای از مخاطبان که بتوانند به صورت دائمی با آثار مواجه شوند. او همچنین بر ضرورت بازنگری در اساسنامه انجمن هنرهای نمایشی و ایجاد ساختاری شبه‌صنفی در استان‌ها تأکید کرد تا شبکه تئاتر به صورت همسو و پیوسته گسترش یابد و حمایت‌های استانی به شکل عملی‌تری ارائه شود. در ادامه، مقامات از برنامه‌های اصلاحی سخن به میان آوردند؛ از جمله فراهم‌کردن پلاتوها و فضاهای تمرینی با هزینه‌های مطلوب، و ایجاد ردیف بودجه مشخص برای تولید آثار نمایشی که بتواند با استانداردهای سینمایی رقابت کند و از نظر کیفی و کمی با مخاطب ارتباط برقرار کند.
در گفتگوهای بعدی، هنرمندان فعال عرصه نمایش عروسکی دغدغه‌های متعددی را مطرح کردند؛ از جمله نبود رقابت کافی در جشنواره‌های عروسکی، نیاز به رقابتی کردن برخی رویدادها در سال‌های آتی، به‌روزرسانی سریعتر اساسنامه انجمن‌های تخصصی استانی، و برگزاری کارگاه‌های آموزشی گسترده در سطح کشور. در کنار این مباحث، مسئله امنیت شغلی هنرمندان و نبود فضاهای مستقل برای تمرین و اجرای آثار نیز به عنوان موضوع‌های مهم مطرح شد. معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت که تحقق اجرای مستمر آثار عروسکی به وجود شبکه‌ای پیوسته از تولید تا نمایش و بازگشت مخاطب نیاز دارد؛ به گونه‌ای که مردم به راحتی بتوانند در هر زمان به نمایش عروسکی دسترسی داشته باشند و آثار باکیفیت و با معنا، مخاطبان دائمی برای خود بسازند. وی تأکید کرد که ایجاد تاریخچه موفق در استان‌های مختلف مطالبه‌ای جدی است تا شبکه تئاتر ملی با پشتیبانی زنجیره‌ای از هنرمندان و سلا‌م‌های مدیریتی، بتواند به عنوان یک صنعت فرهنگی عمل کند.
بخش‌های بعدی جلسه در خصوص اصلاحات زیرساختی و مدیریتی ارائه شد. یکی از محورهای کلیدی، کمبود فضاهای تمرینی و تمرینگاه‌های پربازده بود تا هنرمندان بتوانند بدون دغدغه و با دسترسی برابر به امکانات تمرین و توسعه آثارشان برسند. در این راستا، مذاکراتی با سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی انجام شد و توافقی برای گسترش پلاتوها و گالری‌های هنرهای تجسمی در سراسر کشور به عمل آمد. این اقدام می‌تواند به ایجاد یک شبکه واقعی از فضاهای تولیدی منجر شود که آثار عروسکی را از مرحله ایده تا اجرا پشتیبانی کند. همچنین، وزیران و استانداران در جلسات ایالتی به همراه مدیران کل ارشاد استان‌ها درباره نقش ویژه شورای عالی هنر و ادبیات صحبت کردند و اشاره کردند که اعضای شورا باید با رویکردی واقع‌گرایانه، بودجه و منابع استان‌ها را به سمت تقویت زیرساخت‌ها هدایت کنند.
در نهایت، شفیعی، با تأکید بر هدفمندی تلاش‌ها، گفت که با وجود ظرفیت‌های موجود در منابع انسانی و زیرساخت‌های فرهنگی، هنوز شبکه‌ای کامل و پایدار برای تئاتر عروسکی شکل نگرفته است. به گفته او، این شبکه باید با ارتباط پایدار میان هنرمندان و مخاطبان شکل بگیرد، به گونه‌ای که هر دو طرف از منظر تفصیلی و کیفی بهبود یابند. به‌عنوان نتیجه، وی بر ضرورت عملی‌سازی سریعتر در بودجه تولید تئاتر و ایجاد ردیف مشخص برای این موضوع تأکید کرد تا گفت‌وگو با دستگاه‌های سیاست‌گذار منجر به نتایج ملموس شود. در پایان جلسه، تأکید بر این نکته بود که پروژه‌های تئاتر عروسکی معمولاً به دلیل کمبود بودجه و ناهماهنگی‌های مدیریتی با چالش‌هایی رو به رو می‌شوند، اما با تدوین استراتژی ملی و تقویت همکاری‌های بین‌سازمانی می‌توان مسیر را هموار کرد تا شاهد اجرای مستمر و اثرگذار آثار عروسکی در سراسر کشور باشیم.
تحلیل اجرایی از فرصت‌ها و چالش‌ها برای اجرای مستمر تئاتر عروسکی
این رویداد نشان می‌دهد که برای تحقق اجرای مستمر تئاتر عروسکی، بایستی به سه سطح اصلی توجه شد: ارتقای زیرساخت‌های فیزیکی و دسترسی پهپا؛ بازتعریف مدل‌های تأمین مالی و تولید با تمرکز بر بودجه‌های مشخص و قابل پیش‌بینی؛ و بازنگری ساختاری در انجمن‌های استانی تا بتوانند نقش‌های تخصصی و شبکه‌ای را به شکل کارآمدتری ایفا کنند. در عین حال، اهمیت ایجاد شبکه ارتباطی بین هنرمندان و مخاطبان در سراسر کشور بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود، چرا که وجود این شبکه می‌تواند به شکل‌گیری بازار پایدار برای نمایش‌های عروسکی کمک کند. از منظر حقوقی و اجرایی، تقویت شورای عالی هنر و ادبیات، بازنگری جامع در اساسنامه انجمن هنرهای نمایشی و تعریف چارچوب‌های روشن برای تخصیص بودجه، گام‌های کلیدی برای تبدیل رویدادهای مقطعی به یک زیست‌بوم پایدار است. با این رویکرد، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی می‌توانند نقش پررنگ‌تری در تبیین و توسعه این زیست‌بوم بازی کنند و مخاطبان را به سمت مشارکت فعال در تجربه‌های عروسکی ترغیب نمایند. همچنین، اجرای مستمر به معنای ارائه رویداد در فصول مختلف سال و با تمرکز بر کیفیت و اثرگذاری اجتماعی است تا از این طریق شاهد تعمیق ارتباط میان تئاتر عروسکی و زندگی روزمره مردم باشیم. با توجه به این نکات، می‌توان گفت که آینده تئاتر عروسکی در گرو یک فرآیند است: سامان‌دهی منابع، افزایش شفافیت در بودجه‌های تولید، و فراهم‌آوردن بستری قوی برای همکاری‌های استانی تا اجرای مستمر به واقع تبدیل به یک واقعیت شود و در نهایت به اقتصاد هنر و فرهنگ کشور نیز کمک کند.