بررسی زندگی حرفهای و آرزویی که همچنان در ذهن میماند
زندهیاد علی حاتمی، یکی از چهرههای شاخص و ماندگار سینمای ایران، همواره با نگاهی عمیق به تاریخ و فرهنگ کشورمان اثرهایی خلق کرد که بهدور از اغراق، در چشمانداز ملی سینما جایگاهی ویژه دارد. او با تسلطی بینظیر بر زبان فارسی و با روحیهای که از فرهنگ اسلامی و تاریخ ایران نشأت میگرفت، همواره در پی گسترش زبان سینمایی ایرانی با هویتی ملی و هوشمند بود. به گزارش تیم آرشیو کامل، حاتمی با نگاه善انه به گذشته و با توجه به تجربههایش در روایت زندگی انسانها، سعی کرد آثاری بسازد که با تأکید بر ارزشها و فرهنگ ملی، مخاطبان داخلی و جهانی را به تماشا فرا بخواند. این رویکرد در هر یک از آثارش مشهود است؛ از دقت در جزئیات تاریخی تا استفادهٔ هوشمند از منابع ادبی و فرهنگی که تفاوتی اساسی با کارهای رایج آن دوره داشت.
یکی از ویژگیهای کلیدی حاتمی، عشق و وفاداری او به زبان و تاریخ ایران بود. او با نگاه نرم و در عین حال جدی به روایت داستانها میپرداخت و بههمین دلیل، او را به عنوان یکی از بزرگترین ادیبان سینمای ایران میشناسند. بهطور مداوم از اهمیت «ایرانیبودن» به عنوان بنیان فکری خود یاد میکرد؛ مفهومی که بهجای گرایشهای قشری یا شعاری، درونمایهٔ گفتارها و سکانسهایش را شکل میداد. همین صفت او، موجب شد که همکارانش او را «سعدی سینما» بنامند و این لقب از جانب جمشید مشایخی که دربارهٔ او گفت، بهخوبی بیانگر عمق نگاه فرهنگیِ او باشد. این رویکرد، بهخصوص در ارتباط با فرهنگ اسلامی و پیوند آن با روایتهای تاریخی، نقشی مهم در نحوهٔ ساخت و تدوین آثارش ایفا کرد.
در ارزیابی کارهای او، بهخصوص مجموعههای تاریخی-اجتماعی، روشن است که حاتمی همواره به دنبال بیانِ مراتب ارزشمند اخلاقی و انسانی از طریق قابهای سینمایی بود. از نگاه منتقدان، تسلط او بر ادبیات و زبان فیلمبرداری، او را به عنوان هنرمندی با دیدی فراتر از روزمرگی در تاریخ معاصر مطرح میکند. این توانمندی در کنار شیوهٔ روایت قویِ او، باعث شد که همواره به عنوان یک کارگردان آدمی شناخته شود که در هر پروژهای، با محوریت زندگی مردمان عادی و برجستگیهای آنان، به دنبال نمایش وجهی از ایران باشد که با جهان ارتباط برقرار کند.
در ادامهٔ گفتوگویهای منتشرشده از او، یکی از محورهای کلیدی زندگی هنریِ حاتمی، جستوجو برای آغاز هر فیلم با عبارتی مقدس و مقدمهای مقدس در زبان فیلم بود. بهگفتهٔ او، آغاز هر کار با ذکر خدا و با کلام «بِسْمِ ٱللَّٰهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِیمِ» برای او نماد عمق ایمان و احترام به مبدأ آفرینش بود. بههمین دلیل، در برخی پروژههای او، از همان نخستین سکانس با این آیین آغاز میشد و این رویکرد با دیدگاهی که او نسبت به روایتگری داشت، ترکیبی از تعهد دینی و اجرای هنری محسوب میشد. در این راستا، عزتالله انتظامی نیز دربارهٔ این وجه از حاتمی اظهار میداشت که او با توکل به خدا فیلمبرداری میکرد و این موضوع در نمونههای مختلف کارهای او قابل مشاهده است.
یکی از پروژههای شناختهشدهای که به ذهن مخاطب با خود میآید، طرحِ فیلمی با محوریت آخرین پیامبر اسلام بود. حاتمی، که در برخی گفتوگوها بهطور صریح از این آرزو سخن میگفت، بهدنبال ساخت فیلمی بود که بتواند دیدگاهِ گسترده و عمیقتری از زندگی پیامبر ارائه کند. او علناً از انگیزهٔ خود برای این کار سخن میگفت: «اگر عمرم اجازه بدهد و خداوند به زندگیام توفیق دهد، علاقهمندم فیلمی بسازم که زندگی پیامبر را به شیوهای بسازد که بدون اغراق و با احترام به منابع دینی و تاریخی، تصویرگرِ عظمتِ این شخصیت باشد.» این اظهار نظر، که پیش از درگذشتِ او مطرح شد، نشان از تعهد عمیقِ هنرمند به روایتِ زندگیِ انسانیِ پیامبر داشت و بر پختگیِ تفکرِ او در مواجهه با موضوعات بزرگِ دینی و تاریخی دلالت میکرد.
در کنار این آرزوها، حاتمی با طرح و نگارش برخی فیلمنامههای کلاسیک نسبت به موضوعات دینی و تاریخی همچنان فعال بود. از جمله فیلمنامههای او میتوان به طرحِ «آخرین پیامبر» اشاره کرد که با هدفِ تصویری باشکوه و با در نظر گرفتن ملاحظاتِ فرهنگی-دینیِ جمهوری اسلامی ایران، در صورتِ تأیید، میتوانست سطحی گسترده از مخاطبان را جلب کند. برخی منابع میگویند این فیلمنامه با بررسیهای انجامشده در مراکز فرهنگی و دینیِ قم، بازخوردهای مثبتی دریافت کرد و حتی در برخی مراحل، کار با نظرات مراجع عظام تقلید هم هماهنگ شد تا پروژه با مبانیِ دینیِ مستحکم بتواند پیش رود. با این وجود، عمرِ هنرمند تمام شد و فرصتِ دیدنِ چنین پروژهای در عالم واقع فراهم نشد.
بیشک، یکی از جنبههای جالبِ زندگیِ حاتمی، ارتباطِ او با همکارانش و نحوهٔ برخوردش با پروسهٔ فیلمنامهنویسی بود. ابوذرِ کارگردانیِ او، در گفتوگوهای رسانهای از جملهٔ خاطراتِ دستیارانِ او، توضیح میدهد که حاتمی همیشه پیش از آغازِ کار با یادداشتهای خود بر صفحهٔ سناریو مینوشت و گاهی با خطوطِ سبزِ خودکار، مانندِ عبارتی مقدس، برروی کُدِ روایتیِ کار مینوشت: «هوالعلیم». این نکته نمادی از دقتِ او به حُسنِ نَسَبِ فیلمنامه با ذهنی با ایمان و بانگارشِ دقیقِ اوست. علی حاتمی در برخی گفتوگوها مطرح کرده بود که در آثارش از آغازِ زبانِ فیلم با نام و ذکر خدا استفاده میکند و مثالهای متعددی از این رویکرد در «سوتهدلان» و دیگر آثارش وجود دارد. این رویکردِ هنری، که با تأکید بر ایمانِ درونیِ کارگردان همراه است، بهویژه در فیلمنامههایی مانند «آخرین پیامبر» که بهطور کامل نوشته شد و بعداً با برخی اصلاحات و بازنگریها مواجه شد، به چشم میخورد.
یکی از نکاتِ کلیدیِ زندگیِ حرفهایِ او، انتشارِ گفتوگوهای دورانی با رسانههاست که نشان میدهد چگونه حاتمی با ملاحظاتِ اجرایی-اجتماعیِ ایران سازگار شده و چگونه تلاش داشت تا آرزوهای بزرگ هنری را در چهارچوبِ قوانینِ موجودِ کشورِ خود نگه دارد. در همین راستا، برخی منابع از تلاشِ او برای نگارشِ فیلمنامههایی با محوریتِ شخصیتهای تاریخیِ اسلامی سخن به میان میآورند؛ پروژهای که اگر چه ممکن بود در سطحِ جهانیِ سینما «پایانی بزرگ» داشته باشد، اما نهایتاً به دلایلِ اجرایی و اجرایی-دینی، به نتیجهٔ کامل نرسید. با این حال، حافظهٔ سینمای ایران همچنان از این آرزوها روایت میکند و نشان میدهد که حاتمی همواره به دنبال روایتِ زندگیِ انسانیِ شخصیتهای بزرگ تاریخی بود و این انگیزه را در قالبِ کارهایِش به نمایش میگذاشت.
به گزارش تیم آرشیو کامل، و با اشاره به خاطراتِ منتقدان و همکارانِ او، میتوان گفت که آرزوی حاتمی برای ساخت فیلمی عظیم دربارهٔ زندگی پیامبر اسلام، به عنوان یکی از بلندپروازانهترین طرحهای سینماییِ او، در میان رویاهای بزرگِ سینمای ایران قرار دارد که همچنان در ذهن علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایرانی جایگاهِ ویژهای دارد. هرچند این رویا به نتیجه نرسید، اما تأثیرِ رویکردِ حاتمی در درکِ جایگاهِ یک فیلمسازِ ملی از منظرِ ارثِ فرهنگیِ کشور بیبدیل است. از این منظر، میتوان گفت که حاتمی با آثارش نشان داد که سینما میتواند با حفظِ احترامِ عمیق به باورها و تاریخ، بهعنوان وسیلهای برای بازسازى هویتِ ملی عمل کند.
در پایان، اگرچه عمرِ هنرمند پایان یافت و پروژههای بزرگی همچون فیلمِ «آخرین پیامبر» به طور کامل به بهرهبرداری نرسید، ولی ارثِ او برای سینمای ایران همچنان زنده است و الهامبخش نسلهای بعدی هنرمندان است تا با حفظِ هویتِ ملی و احترام به باورهای دینی و تاریخی، به ساختِ آثارِی با شأن و عمق فکر ادامه دهند. بهعنوان یک نگاهِ کلان، زندگی و آثار علی حاتمی نشان میدهد که آرزوهای بزرگِ هنری میتوانند به قالبِ رویاهایِ غیر قابلِ دستیابی تبدیل شوند، اما اثراتِ فرهنگیِ آنها همچنان بهصورتِ منابعِ الهام و الگوهایِ اخلاقی برای نسلهای آینده باقی میماند.
تحلیل اجرایی-حقوقی درباره پروژههای فیلمسازی با محوریتِ موضوعات دینی
در چارچوبِ قوانینِ جمهوری اسلامی ایران، پروژههای سینمایی که به بازتولید یا تصویر از زندگیِ پیامبران و شخصیتهای دینی میپردازند، با محدودیتها و ملاحظاتِ مشخصی روبهرو هستند. هرگونه تصویری از پیامبر اسلام در ایران به دلیل حساسیتهای دینی، معمولاً باید با ملاحظاتِ فقهی و نظر مراجع تقلید همسو باشد و از آزادیهای کاملِ هنری که در برخی نقاط جهان وجود دارد، فاصله دارد. این محدودیتها، بهویژه در حوزهٔ فیلمنامهنویسی و کارگردانیِ آثارِ تاریخیِ مذهبی، میتواند موجب تأخیر در پیشرفتِ پروژهها یا نیاز به بازنگریهای مکرر در روایت و ساختار شود. با توجه به این قوانین، هر پروژهای که در آینده قصدِ بازنگری یا بازاندیشی دربارهٔ زندگیِ شخصیتهای دینی را دارد، باید از نظرِ محتوایی و اجرایی با مرجعِ دینِ جمهوری اسلامی هماهنگ باشد و در عین حال بتواند با سطحِ معقولی از پذیرشِ عمومی همسو باشد. این نکته نشان میدهد که رویاهای بزرگِ هنریِ حاتمی، اگر چه به مرحلهٔ اجرا نمیرسید، همچنان بهعنوان الگوهایِ بلندپرواز برای کارگردانانِ آینده باقی میمانند؛ رویاهایی که با پایبندیِ دقیق به چارچوبهای قانونی و شرعیِ کشور، میتواند به تصویر کشیده شوند یا در قالبِ آثارِ دیگر با رویکردی متفاوت ارائه گردند. در نهایت، تجربهٔ حاتمی و دیگر هنرمندانِ بزرگ نشان میدهد که ابزارِ هنر میتواند با حفظِ احترام به باورهای دینی و تاریخی، کارکردِ آموزشی و فرهنگیِ بسیار قدری داشته باشد، هرچند مسیرِ اجراییِ چنین پروژههایی همواره با چالشهای فراوان همراه است.