بازار نو تهران: تصویری از نخستین مرکز خرید مدرن پایتخت در دهههای میانی سده بیستم
در سدهٔ گذشته، تهران به سرعت در مسیر رشد شهری قرار گرفت و فضاهای تجاری گوناگونی پدید آمدند تا زندگی روزمرهٔ شهروندان را تسهیل کنند. یکی از این نمادهای اولیه، بازار نو تهران است؛ بازارِ تازهای که در آذرماه سال ۱۳۱۴ به بهرهبرداری رسید و با پیوندی مستقیم به خیابان شاه (که امروز با نامی دیگر شناخته میشود) و تقاطع با استانبول-جمهوری، به عنوان جایی برای تجمع، خرید و تبادل کالاها به کار گرفته شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این مجموعه به عنوان یکی از نخستین مراکز خرید مدرن در پایتخت شناخته میشود و تاریخچهٔ آن میتواند به عنوان گواهی زندهای از تحولات شهری در دههٔ ۳۰ خورشیدی تلقی شود. این مطلب با نگاهی تحلیلی به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و معماری بازار نو تهران میپردازد و تلاش دارد تا با حفظ معنای اصلی رخداد، روایت تازهای از این مقطع تاریخی ارائه دهد.
با نگاهی به نقشهٔ شهری آن دوران، بازار نو تهران در نقطهای کلیدی از مسیرهای تردد ساکنان و کسبه بود و به عنوان محلی برای جابهجایی موقت و ارائهٔ کالاهای روزمره عمل میکرد. این فضا نه تنها محلی برای خرید بلکه صحنهای برای تعاملهای اجتماعی، تبلیغات بازرگانی و گاه تبادلات غیررسمی بود که در آن زمان برای خانوارهای شهری نقشآفرینی میکرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، افتتاح این مرکز خرید با پوشش خبری گستردهٔ رسانههای آن دوران همراه بود و در برخی سوابق روزنامهای کیفیت و ابعاد معماری آن نیز منعکس شده است.
در تحلیل تاریخچهٔ بازار نو تهران، دو بُعد بارز وجود دارد: یکی جنبهٔ زیرساختی و دیگری جنبهٔ کارکردی. از نظر زیرساختی، ساختمانها و سازههای این مرکز با استفاده از مصالح رایج آن دوره ساخته شد و در طرحهای اولیه به شیوهای ساده و کاربرپسند توجه شده بود تا خرید و بازدیدکنندگان به آسانی بتوانند از فضاهای داخل بازار استفاده کنند. از منظر کارکردی، بازار نو تهران برای پاسخگویی به تقاضای فزایندهٔ شهروندان در آن دوره طراحی شد و با ارائهٔ فضایی اجتماعی برای تبادل کالا و دیدار با دوستان و همشهریان، نقشی فراتر از یک مرکز تجاری صرف ایفا میکرد. این تلاقیِ معماری و کارکرد باعث شد تا بازار نو تهران به نمادی از توسعهٔ شهری در تهران قدیم تبدیل شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، هر چند امروز با گذر زمان و تغییرات ساختاری شهر، جایگاه فیزیکی این مجموعه و نام خیابانهای منتهی به آن تغییر یافته است، اما روایت تاریخی آن همچنان در قالب تصاویر، گزارشهای آرشیوی و بررسیهای urban history باقی مانده است.
از منظر اقتصاد شهری، افتتاح بازار نو تهران را میتوان نقطهٔ عطفی دانست که به توسعهٔ تراز تجاری منطقه کمک کرد. وجود چنین مرکزی خریدِ همگانی، باعث شد تا رویدادهای اقتصادیِ محلهای بیشتر به چشم آید و واحدهای تجاری کوچک و متوسط فرصت میزبانی از مشتریان جدید را بیابند. در این راستا، گزارشهای آرشیوی نشان میدهد که بازار نو تهران نه تنها مکانی برای تامین مایحتاج روزانه بود بلکه به عنوان مرکز تجمعی برای اطلاعرسانی بازار و ارائهٔ خدمات جانبی مانند تبلیغات بازرگانی، خدمات پس از فروش و حتی اطلاعرسانیهای محلی عمل میکرد. این جنبهها باعث شده تا بازار نو تهران به عنوان نمونهای از فضاهای خریدِ شهری در تاریخ معاصر ایران مطرح شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این امر در بسیاری از منابع تاریخی با تصاویری از افتتاحیه و ساختار معماری بازار همراه است و در یگانهای پژوهشی شهری به عنوان یک دادهٔ تاریخی-اقتصادی مورد ارزیابی قرار گرفته است.
در روزگار حال، بازنویسیِ تاریخچهٔ این مرکز خرید به شکل یک روایت قابلفهم برای مخاطبان امروز اهمیت دارد. برای مخاطبانِ علاقهمند به تاریخ ناحیهٔ مرکز و به ویژه نسلهای جدیدی که به دنبال آگاهی از دورانهای ابتدایی توسعهٔ بازار تهران هستند، این مطلب تصویرِ گستردهای از آغاز فعالیت بازار نو تهران را ارائه میدهد. این بازتابها همواره با حفظِ معنای اصلی رخداد و با رعایتِ تعادل بین واقعیتهای تاریخی و حساسیتهای امنیتی-اجتماعی همراه است. در طول خبر از عبارت «به گزارش تیم آرشیو کامل» استفاده میشود تا نقش این آثاری آرشیوی در ارائهٔ چشماندازِ دقیقتر به خوبی روشن شود. همچنین تلاش میشود تا تصاویر و مدارک تاریخیِ مرتبط با افتتاح این بازار به گونهای معرفی شوند که خواننده بتواند با زمینهٔ تاریخی، اجتماعی و اقتصادیِ تهرانِ ۱۳۱۴ آشنا شود.
سیر تحول بازار نو تهران از آغاز تا امروز
بازار نو تهران در آذرماه ۱۳۱۴، در یکی از محلههای مرکزی پایتخت به بهرهبرداری رسید و با توجه به موقعیتِ خیابان شاه – استانبول – جمهوری، جایگاهِ مهمی در شبکهٔ تدارکات شهری آن دوره پیدا کرد. هرچند با گذشت سالها و تغییراتِ متعدد در بافت شهری، کاربری، نمای ساختمان و شبکههای دسترسی به این مرکز خرید دستخوش بازنگریهای زیادی شده است، اما درکِ تاریخچهٔ آن میتواند به درک کاملتری از فرایندِ توسعهٔ شهری و سیاستهای بازرگانیِ محلی کمک کند. با مطالعهٔ منابع تاریخی، میتوان دریافت که این بازار نه تنها به عنوان یک مکانِ خرید، بلکه به عنوان یک نقطهٔ تجمعِ اجتماعی و فرهنگی در محلهٔ خود شناخته میشد. در دهههای بعدی، با ادامهٔ رشد جمعیت شهری و گسترش طبقات صنفی مختلف، چنین فضاهایی به طور فزایندهای به نیازهای روزمرهٔ خانوارها پاسخ میدادند و به عنوان عنصری از هویت شهری در خاطرات عمومی باقی میماندند. به گزارش تیم آرشیو کامل، هر تصویر یا سندِ مرتبط با افتتاح این مرکز فروش، چراغ راهی است برای بازشناسیِ مسیرِ توسعهٔ اقتصادِ شهری ایران.
یکی از نکات کلیدی در بازنگریِ تاریخِ بازار نو تهران، پیجوییِ ارتباط بین معماریِ داخلی بازار و ساختارِ شبکهٔ دسترسیِ شهری است. فضای بازار با استفاده از رفتارهای کاربرپسندِ آن زمان طراحی شد تا بازدیدکنندگان بتوانند به آسانی در میان غرفهها حرکت کنند و مایحتاج روزانهشان را به دست آورند. به مرور زمان، با تغییر نگرشهای مدیران شهری نسبت به توسعهٔ بافتِ تاریخی و نیز با وجودِ تحولاتِ فناوری و حملونقل، کاربریِ این فضاها نیزبهتازگی تغییر کرده است. اما همان تصویرِ ابتداییِ بازارِ نو تهران همچنان در حافظهٔ جمعیِ شهری نقشآفرین است و یادآورِ دورانِ آغازِ رشدی است که تهران را به مرکزِ اقتصادیِ مهمی در منطقه تبدیل کرد. در این چارچوب، مقالاتِ تاریخی و آرشیوی همچنان مأخذِ اصلی برای بازشناسیِ مسیرِ این بازار هستند. به گزارش تیم آرشیو کامل، در برخی منابعِ تاریخی و تصاویرِ قدیمی، این بازار به عنوان نمونهای از سبکِ زندگیِ شهریِ آن سالها معرفی میشود که با حفظِ شمایلِ اصلیِ بنا، بازتابی از ارزشهای اجتماعیِ زمانهٔ خود بود.
در پایانِ این مرور، میتوان گفت که بازار نو تهران با وجودِ تغییراتِ بسیاری که در بافتِ شهری، نامگذاریِ خیابانهای منتهی به آن و استفادهٔ فضاییِ بازارها رخ داده است، همچنان یک شاخصِ تاریخی برای درکِ توسعهٔ شهر و شکلگیریِ فرصتهای اقتصادیِ تهران است. این فضا با وجودِ گذشتِ سالها، همچنان میتواند برای پژوهشگران، مطالعاتِ شهری و علاقهمندان به تاریخِ خُردِ شهر، منبعی غنی باقی بماند. به گزارش تیم آرشیو کامل، بررسیهای آینده میتواند با تمرکز بر تصاویرِ قدیمی، نقشههای تاریخی و اسنادِ باستانشناسیِ شهری، نشان دهد که چگونه این بازار در حالِ حاضر به شکلِ کاربریهای گوناگون در سطحِ شهریِ معاصر درآمده است و چه درسهایی برای مدیریتِ فضاهای عمومی در آینده از آن میتوان آموخت.
ابعاد اجتماعی و اقتصادیِ بازار نو تهران در قاب تاریخ
اگر به اقتصاد محلهای و نقشِ بازارهای شهری در تقویتِ کسبوکارهای محلی نگاه کنیم، بازار نو تهران در دههٔ سی و چهل خورشیدی به عنوان نقطهٔ تلاقی مصرفکنندگان و عرضهکنندگان محلی محسوب میشد. با توجه بهِ محدودیتها و شرایطِ حملونقلِ آن دوران، چنین فضاهایی به عنوان گزینهای قابل اعتماد برای تأمین مایحتاجِ روزانه شناخته میشدند. بهویژه برای خانوادههای کمدرآمد، دسترسی به کالاها با قیمتهای منصفانه و با شیوههای خریدِ ساده جهتگیریِ اقتصادیِ شهر را متعادل میکرد. این ویژگیها، در کنارِ گسترشِ شبکهٔ بازرگانیِ شهر، به تشکیلِ فرهنگِ خریدِ دستهجمعی در محلههای مرکزیِ تهران کمک میکرد و در نهایت به توسعهٔ بازارهای محلیِ دیگر و حتی ایجادِ اشتغالِ خرد میانجامید. در بررسیهای تاریخیِ طرفدارِ تقویتِ بافتِ شهری، بازار نو تهران به عنوان نمونهای از فضاهای خریدِ شهریِ دورانِ پهلویِ نخست معرفی میشود که سیرِ توسعهٔ شهری را با خود میآورد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این وجهِ اقتصادیِ بازار با تصاویرِ آرشیویِ افتتاح و بازسازیهایِ پس از آن در منابع تاریخی منعکس است و نشان میدهد که چگونه این مرکزِ خریدِ قدیمی میتواند به عنوان واحدِ اقتصادیِ کلیدیِ محلهای، به بازسازیِ بافتِ شهریِ امروز کمک کند.
در پایانِ این بخش، تأکید میشود که تاریخچهٔ بازارِ نو تهران نه تنها از منظر معماری و اقتصاد، بلکه از منظر اجتماعی نیز اهمیت دارد. مردمِ محلاتِ شهری با حضور در چنین مراکز خرید، بهبودِ کیفیتِ زندگیِ روزمرهشان را تجربه میکردند و این تجربه به مرور زمان به بخشی از هویتِ شهری تبدیل شد. در این راستا، روایتِ تاریخیِ این بازار، به عنوان بخشِ مهمی از یادداشتهای شهریِ تهرانِ امروز باقی میماند و میتواند به نسلهای آینده کمک کند تا بدانند چگونه شهرشان در دهههای گذشته با فضاهای عمومیِ خرید و تعامل گره خورده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روایت همواره باید با حفظِ احترامِ به تاریخ و با رعایتِ اصولِ ایمنی و اخلاقیِِ مربوط به حفظِ آثارِ تاریخی ارائه شود.
تحلیل نهایی درباره حفاظت از آثار تاریخی بازارهای شهری
در کنار مرورِ تاریخیِ بازارِ نو تهران، پرسشهای مرتبط با حفاظت از این گونه فضاها اهمیت دارد. حفظِ فضاهای تاریخیِ خرید در شهرهای بزرگ، نیازمند یک رویکردِ چندلایه است: اولاً، ثبتِ دقیقِ مدارکِ تاریخی و تصاویرِ قدیمی؛ ثانیاً، ایجادِ ظرفیتهای حفاظتِ فیزیکی و نگهداریِ بناهایی که در بافتِ شهریِ کنونی قرار گرفتهاند؛ و ثالثاً، طراحیِ کاربریِ آینده با حفظِ ارزشهای تاریخیِ فضا. با توجه به قوانینِ جمهوری اسلامی ایران و چارچوبهای قانونیِ مربوط به حفظِ آثارِ تاریخی-فرهنگی، مدیریتِ این گونه بناها باید با رعایتِ اصولِ حفاظتِ میراث فرهنگی و امنیتِ عمومی انجام شود. از منظر اجرایی، استفادهٔ مدرن از چنین فضاهایی برای کاربریهای اقتصادیِ پایدار و گردشگریِ شهری میتواند همراه باِ جلوگیری از تغییرِ کاربریِ غیرمجاز و تخریبِ بافتِ تاریخی باشد. این نکتهها نقشی حیاتی در حفظِ هویتِ شهریِ تهران و انتقالِ روایتِ قدیمی به نسلهای آینده دارند. در نهایت، این تحلیلِ کوتاه، با هدفِ ترسیمِ راهکارهای عملیِ نگهداریِ فضاهای تاریخیِ بازار و بازارهای مشابه ارائه میشود و میتواند به پیگیریِ سیاستهای شهریِ مسئولانه کمک کند.
تحلیل حقوقی-اجرایی از منظر حفاظتِ آثار تاریخی
با توجه به قوانینِ حفاظتِ آثارِ تاریخی و ضوابطِ شهریِ کشور، حفظ و نگهداریِ بازارهای قدیمی مانند بازار نو تهران باید با تکیه بر مستنداتِ تاریخی، نقشههای باستانشناسی و سیاستهای مدیریتِ فضاهای عمومی انجام شود. این فرایند، علاوه بر حفظِ ظاهرِ بنا و ساختارِ معماری، میباید ملاحظاتِ ایمنیِ بهروز و دسترسیِ همگانی را نیز مد نظر قرار دهد. رویکردی که با شفافسازیِ مسئولیتها میان دستگاههای مرتبط، بهویژه سازمانِ میراث فرهنگی، شهرداری و نهادهای مربوط، همراه باشد، میتواند تضمینکنندهٔ پایداریِ این فضاها باشد. همچنین، در راستای ارتقای آگاهی عمومی و حفظِ محتوای تاریخی، نیاز است تا منابعِ آرشیوی به صورت دقیق و دسترسیپذیر در اختیار پژوهشگران و عموم مردم قرار گیرد تا همواره از منابعِ اصلیِ تاریخیِ موجود، برای بازتواریخِ نسلهای آینده بهرهبرداری شود.