بررسی اتهام رپرتاژ شبانه صدا و سیما و پخش قرعهکشی جام جهانی
در آستانه برگزاری جام جهانی ۲۰۲۶ و با توجه به تجربههای گذشته درباره شیوههای گزارشگری صدا و سیما، این مطلب به بازنگری در رویکردهای خبری و تبلیغی مرتبط با رویدادهای ورزشی میپردازد. موضوع اصلی این گزارش نقدی است بر نحوه پوشش قرعهکشی جام جهانی و بررسی اتهامات درباره وجود رویکردی تبلیغی تحت عنوان «رپرتاژ شبانه» در برخی پوششهای خبری. در این راستا، خطهای بحثی قدیمی درباره استقلال رسانهای و تبلیغپذیری گزارشها با توجه به جدیدترین تجربههای پخش به شکل روشنتری مطرح میشود. در طول این گزارش، به کارگیری عبارت «به گزارش تیم آرشیو کامل» به عنوان بخشی از چارچوب گزارشگری و بازنمایی رویدادها به کار میرود تا شفافیت روایت حفظ شود.
در واکنش به رویدادهای اخیر، تصویر یک گزارش زنده از قرعهکشی جام جهانی با حضور مجریان و کارشناسهای ورزشی، محور بحثها شده است. بازتابهای متنوعی از این گزارشها منتشر شده و برخی از مخاطبان از وجود لحن خاص یا رویکردی غیرشفاف در برخی رسانهها سخن گفتهاند. در فضای رسانهای ایران، موضوع انحصار پخش و نحوه ارائه گزارشها به شکل گستردهای مطرح است و از منظر مخاطبان، حفظ تعادل میان اطلاعرسانی خالص و تبلیغگونه، اهمیت حیاتی دارد. با وجود اینکه پخش مستقیم از پلتفرمهای متعدد به مخاطبان این امکان را میدهد تا گزینههای خود را برای تماشای رویداد مشخص کنند، اما موضوع همخطی در انتشار گزارشها از سوی برخی کانالهای خبری میتواند به ایجاد نمایشهایی از خبر یا روایتهایی همسو با اهداف تبلیغاتی منجر شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این همخطی در برخی خروجیها به سمت ایجاد یک روایت واحد سیر میکند که به شکلی نامتعارف به احساس وجود رپرتاژ یا فشار تبلیغی دامن میزند و این موضوع با حضور منتقدان و رسانههای مستقل در گفتوگوهای عمومی بازتاب پیدا کرده است.
در میانه این مباحث، نکته مهم برای مخاطبان این است که چگونه میتوانند به رویداد نگاه کنند: از سویی پخش زنده از مسیر پلتفرمهای گوناگون به تماشاگران امکان میدهد تا با انتخاب مستقل خود رویداد را دنبال کنند، و از سوی دیگر، انتشار یکسان و هماهنگ متنها در خروجیهای مختلف میتواند نگاه مخاطب را به سمت فرضی هدایت کند که گزارشی «رپرتاژ» است. این روند، به ویژه در فضای واکنشهای عمومی به اتهامها درباره «انحصار پخش» یا «رپرتاژ شبانه» مطرح میشود. با وجود فشارهای قانونی و اخلاقی موجود در حوزه رسانه، حفظ شفافیت در بیان منبع خبر و هدف گزارش و تفکیک روشن خبر از تبلیغ، از لحاظ عملی برای خبرنگاران و رسانهها امری حیاتی است. به گزارش تیم آرشیو کامل، برخی از رسانهها بدون تغییر قابل توجه در واژگان، متنهایی مشابه را منتشر کردند و این موضوع باعث شد تا پرسشهای بیشتری در میان مخاطبان درباره صحت و مشروعیت روایتها مطرح شود. به هر حال، انتظار میرود که صدا و سیما و سایر نهادهای رسانهای پاسخگوی این پرسشهای عمومی باشند و با ارائه توضیحات روشن به اعتماد مخاطبان پاسخ دهند.
با وجود تمامی این مباحث، واقعیتهای اجرایی و حقوقی که در فضای رسانهای کشور وجود دارد، باید به دقت مد نظر قرار گیرد. مردم حق دارند بدانند که چگونه اخبار به شکل شفافی گزارش میشود، چه میزان از تبلیغپذیری در قالب گزارش خبری وجود دارد و چگونه میتوان از پخش رویدادهای مهم مانند قرعهکشی جام جهانی بدون قطعیت یا گمراهکننده بهرهبرداری کرد. در عین حال، جریانهای خبری به دلیل تأثیر مستقیم خود بر اطمینان عمومی و تصمیمگیریهای مخاطبان، باید از هر گونه رویکرد غیرشفاف یا تجمیعی که به تبلیغ یا تولید روایت از قبل تعیینشده منجر میشود، دوری کنند. با توجه به این نکات، حوزه رسانه و تبلیغات باید به طور روشن به مخاطبان اعلام کند که آیا رویداد یا گزارش خاصی به صورت رپرتاژ ارائه میشود یا نه و در چه قالبی انجام میگیرد. این امر، در کنار رعایت اصول حرفهای خبری و مقررات مربوط به تبلیغات، به تقویت اعتماد عمومی و حفظ اصول اخلاقی رسانهای میانجامد.
تحلیل حقوقی-اجرایی از رویداد
قوانین جمهوری اسلامی ایران و چارچوبهای نظارتی حوزه رسانه و تبلیغات بر اهمیت شفافیت و تفکیک خبر از تبلیغ تأکید دارند. هرگونه گزارش یا پوشش که به طور آشکار یا پنهان به عنوان رپرتاژ ارائه میشود، باید به وضوح به مخاطب اعلام شود و منابع و هدف گزارش به صراحت مشخص گردد. از منظر اجرایی، رسانهها موظفاند رعایت موازین اخلاقی، حفاظت از استقلال خبری و اجتناب از انتشار متنهای همسو و هماهنگ با هدف تبلیغی را در دستور کار قرار دهند تا اعتماد مخاطبان حفظ شود. این تحلیل میکوشد تا با نگاه دقیق به این اصول، به روشن ساختن تفاوت بین گزارش خبری عادتمند و فعالیت تبلیغی آشکار یا پنهان کمک کند. در نهایت، تصمیمگیری درباره صحت روایتها و شایستگی گزارشها به مخاطبان واگذار میشود و رسانهها نیز باید با پاسخگویی شفاف درباره منبع خبر و قصد انتشار، اعتماد عمومی را افزایش دهند. این رویکرد اجرایی نه تنها با الزامات قانونی سازگار است، بلکه به تقویت سلامت فضای رسانهای کشور میانجامد.