مقدمهای بر بازتعریف پیوستگی بین هویت ملی و توسعه اقتصادی-اجتماعی
در نشست مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت که با رویکرد ایرانشناختی پیشرفت برگزار شد، مباحثی عمیق پیرامون نقش هویت ملی در فرایند توسعه مطرح شد. گزارش این هماندیشی نشان میدهد که تأکید بر هویت ملی به عنوان ستون فقرات فرهنگی و اجتماعی میتواند زمینهساز حرکت به سوی توسعه پایدار باشد. در این چارچوب، از منظر دکتر حمید احمدی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، آینده ایران بدون پشتوانه هویتی پایدار با چالشهای جدی مواجه خواهد بود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نشست با تمرکز بر این محور برگزار شد که هویت ملی تنها مجموعهای از عناصر تاریخی و فرهنگی نیست، بلکه نیرویی اجتماعی پویاست که میتواند مسیر نوآوری و توسعه را هدایت کند.
هویت ملی بهعنوان ستون فقرات توسعه
احمدی در سخنان خود تأکید کرد که هویت ملی به عنوان ستون فقرات توسعه ایران نه تنها به عنوان میراث فرهنگی، بلکه به عنوان نیروی اجتماعی پویا به سرمایه اجتماعی و ظرفیتهای انسانی کشور معنا میبخشد. وی توضیح داد که بدون شناخت عمیق ریشههای هویتی، برنامههای توسعهای هرگز به نتیجه کامل نخواهند رسید. به روایت او، هویت ملی با ترکیبی از زبان، تاریخ مشترک، آداب و رسوم و باورهای اجتماعی میتواند جامعه را در مسیر نوآوری و حرکت جمعی هدایت کند و در عین حال زمینهساز انسجام و اعتماد اجتماعی باشد. از دیدگاه او، پیامدهای فقدان هویت در فرایند توسعه به ناپایداری، کاهش سرمایه اجتماعی و کاهش تابآوری در برابر بحرانها منجر میشود و نهادها باید در سیاستگذاریها به تقویت این بستر توجه کنند.
زبان فارسی و همپیوستن به ارزشهای دینی و اخلاقی
در بخش دیگری از سخنان، زبان فارسی به عنوان حامل میراث هویتی و پیوند آن با ارزشهای دینی و اخلاقی مورد تأکید قرار گرفت. زبان به عنوان ابزار ارتباطی و حامل مفاهیم فرهنگی عمیق، نقش کلیدی در بازتولید هویت ملی ایفا میکند و میتواند به ابزار نرم توسعه فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود. ادبیات و هنر ایران نیز بهطور تاریخی به تقویت حس تعلق ملی کمک کرده و میتواند در ارتقای انسجام و انگیزه برای توسعه کارآمد باشد.
همبستگی هویت ملی با انسجام اجتماعی و تابآوری اقتصادی
احمدی با تأکید بر کارکرد هویت ملی در انسجام اجتماعی، توضیح داد جامعهای که اعضای آن هویت مشترکی را تجربه نمیکنند، در مواجهه با بحرانهای اقتصادی یا سیاسی آسیبپذیر است. وی همچنین اشاره کرد که هر برنامه توسعه باید در دل خود راهبردی برای تقویت هویت ملی داشته باشد تا سرمایه اجتماعی لازم برای اجرای آن فراهم گردد. در این راستا، هویت ملی از منظر اقتصاد نیز اثرگذار است؛ وقتی افراد به جامعه و هویت ملی خود تعلق داشته باشند، انگیزه برای کار، نوآوری و مشارکت در پروژههای توسعهای تقویت میشود. این دیدگاه به واکاوی چالشها و فرصتهای اقتصاد مقاومتی ایران نیز مرتبط است.
دانشگاهها و تولید فرهنگ ملی
این نشست بر نقش دانشگاهها به عنوان اصلیترین نهادهای تولید فرهنگ ملی تأکید داشت. احمدی گفت دانشگاهها باید علاوه بر آموزش مهارتهای علمی، به بازشناسی و تقویت هویت ملی دانشجویان بپردازند تا نسل جوان پیوند عمیقتری با هویت ملی پیدا کند. وی همچنین بر این نکته تأکید کرد که هویت ملی امروز با چالشهایی روبهرو است، از جمله تأثیر رسانهها و جریانهای فرهنگی خارجی که میتواند به تضعیف هویت ملی منجر شود. در نتیجه، سیاستهای فرهنگی و رسانهای هوشمند میتواند به تقویت سرمایه اجتماعی و حفظ هویت ملی کمک کند.
رسانهها و نقش آنها در شکلدهی هویت ملی
به گزارش گزارشکنندگان نشست، نقش رسانهها و فضای مجازی در شکلدهی به هویت جمعی پررنگ است. وی تأکید کرد که رسانههای ملی باید به بازشناسی فرهنگ، تاریخ و دستاوردهای ایران بپردازند تا سرمایه اجتماعی کشور تقویت شود. همچنین، او هشدار داد که گاهی تصاویر تحریفشده و نادیدهگرفتن ارزشهای فرهنگی میتواند اثر منفی بر نسل جوان داشته باشد و به تضعیف انسجام ملی منجر شود. در این راستا، رسانهها به عنوان بازتابدهندگان و تقویتکنندگان هویت ملی وظیفه دارند از تفکیکناپذیری هویت ملی از هویتهای محلی و قومی دفاع کنند و به تناسب تنوع را در دل وحدت ملی حفظ کنند.
چالشهای اجرایی و جایگاه سیاستگذاری
در بخش سیاستگذاری، احمدی بیان داشت که سیاستگذاران باید در تمامی تصمیمگیریها هویت ملی را مدنظر قرار دهند تا از شکست پروژههای توسعهای جلوگیری شود. او تجربه کشورهای موفق را به عنوان شاهدی بر اهمیت هویت ملی در سیاستگذاری معرفی کرد. به باور او، هر برنامه توسعهای بدون لحاظ هویت ملی نخواهد توانست سرمایه اجتماعی موردنیاز برای اجرا را فراهم کند. در این زمینه، توجه به سازوکارهای اجرایی و نظارت جامعهمحور میتواند به بهبود پاسخگویی و کارآمدی سیاستهای توسعه منتهی شود.
نهادها، فرهنگ ملی و سازوکارهای انتقال
احمدی به نقش نهادها در تقویت هویت ملی اشاره کرد و بر اهمیت نقش دانشگاهها، رسانهها و همچنین نهادهای سیاستگذار تأکید نمود. وی باور داشت که تقویت فرهنگ ملی از طریق این نهادها، میتواند به شکلدهی به آینده ایران و پیشرفت پایدار کمک کند. همچنین، وی به ادامهدار بودن هویت ملی ایران با وجود تاریخ پرفراز و نشیب اشاره کرد و گفت که این هویت ترکیبی و چندلایه است و میتواند با وجود فشارهای خارجی و تحولات تاریخی، پایدار باقی بماند. در اینجا تصریح شد که زبان فارسی و ارزشهای اخلاقی درهمتنیدهاند و این همافزایی میتواند به ثروت اجتماعی کشور بدل شود.
نتیجهگیری نشست و جمعبندی نگاه به آینده
نشست با تأکید بر اینکه هویت ملی موتور محرکه پیشرفت ایران است، به این نتیجه رسید که تقویت این هویت در ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یک ضرورت استراتژیک برای آینده کشور است. در نهایت، احمدی با بیان این نکته که هیچ برنامه توسعهای بدون تکیه بر هویت ملی ایرانی موفق نخواهد بود، بر ضرورت تقویت این هویت به عنوان پایهای مهم برای امنیت کشور تأکید کرد. او همچنین تأکید کرد که جوانان با هویت ملی قوی میتوانند انگیزه بیشتری برای کار و نوآوری داشته باشند و جامعهای با مشارکت اجتماعی قویتر بنیانگذاری شود.
تحلیل اجرایی-قانونی درباره الزامات هویت ملی در سیاستگذاری توسعه
این تحلیل با تأکید بر لزوم توجه به چارچوبهای اجرایی جمهوری اسلامی ایران نوشته میشود تا از نظر قانونی و امنیتی در چارچوب مصلحتهای اجرایی و منعطفسازی سیاستها داشته باشد. نخست، تقویت هویت ملی به عنوان محور سیاستهای توسعه تنها با آمادگی نهادهای پژوهشی و اجرایی و همراهی رسانهها و دانشگاهها میتواند به شکلگیری استراتژیهای همسو با امنیت ملی و منافع عمومی منتهی شود. دوم، حفظ وحدت ملی در کنار تنوع فرهنگی باید بهگونهای مدیریت شود که از طریق سیاستهای فرهنگی هوشمند و برنامههای آموزشی و رسانهای عادلانه و فراگیر، به تقویت انسجام اجتماعی منجر گردد. سوم، فرصتهای سرمایهگذاری در فرهنگ ملی و گفتمانهای توسعهای باید با شفافیت و پاسخگویی همراه باشد تا اعتماد عمومی تقویت شود و از نکتهنظرهای مختلف جامعه در سیاستگذاریهای کلان استفاده شود. از این منظر، هویت ملی میتواند به عنوان بیانی روشن از منافع ملی و مسیر توسعه پایدار عمل کند و در عین حال از تمرکزگرایی و تمرکز پولی جلوگیری نماید، به شرطی که سیاستگذاریها با نگاه جامع به نیازهای متنوع جامعه اجرا شوند و از تعارضها و تضادهای داخلی پرهیز گردد.