زمینه پژوهش و نگاه کلان به تغییرات پوشش گیاهی
مطالعهای تازه که در مجله Earth’s Future منتشر شده است، نشان میدهد در بازه زمانی 2001 تا 2020 تغییرات پوشش گیاهی منجر به بازتوزیع منابع آب شده است. المنطقههای شرقی با باران موسمی و نواحی خشک در شمال غربی چین، مجموعاً حدود 74 درصد از مساحت کل کشور را پوشش میدهند و در این بازه زمانی با کاهش دسترسی به آب شیرین روبهرو شدهاند. در مقابل منطقه فلات تبت، که بخش باقیمانده زمین چین را دربرمیگیرد، شاهد افزایش دسترسی به آب بوده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، آری استال، استادیار اکوسیستمهای مقاوم در دانشگاه اوترخت هلند و یکی از نویسندگان این پژوهش، توضیح میدهد که تغییرات پوشش زمین به صورت گستردهای چرخهی آب را جابهجا میکند. این یافتهها از همان ابتدا نشان میدهد که سبزسازی وسیع در چین تا چه حد بهطور مستقیم چرخههای آبی را متاثر ساخته است.
به گزارش تیم آرشیو کامل، پژوهشگران برای بررسی این تغییرات از دادههای تبخیر و تعرق (ET)، بارش، و تغییرات کاربری زمین استفاده کردند و یک مدل ردیابی رطوبت جوی به کار گرفتند تا روندهای بلندمدت را در سطح ملی بازنمایی کنند. نتایج نشان میدهد که گرچه بارش از یک طرح به طرح دیگر تفاوتهای قابل توجهی داشته، تبخیر و تعرق بهطور کلّی افزایش یافته است و بخشی از آب به جو منتقل میشود. این بدان معناست که فرآیندهای آبی در سطح کشور به سمت حفظ و بازتوزیع آب در فضا حرکت کردهاند؛ اما توزیع محلی این آب همچنان نامتوازن است و به تغییرات اقلیمی و جهت بادها نیز وابسته است.
طرحهای گستردهی سبزسازی و انتقال اثرات آن
در طول چند دهه اخیر، چین در قالب پروژههای گستردهای مانند دیوار سبز بزرگ (Great Green Wall) که از سال 1978 آغاز شد، اقدامات سبزسازی را با هدف مهار گسترش بیابانها دنبال کرده است. این پروژهها باعث افزایش پوشش جنگلی چین از حدود 10 درصد در سال 1949 به بیش از 25 درصد در حال حاضر شدهاند. افزون بر این، دو برنامه ملی دیگر با نام «تبدیل زمینهای کشاورزی به جنگل و مرتع» و «حفاظت از جنگلهای طبیعی» در سال 1999 آغاز شدند. این طرحها با تشویق به تغییر کاربری زمینها از کشاورزی به جنگل و مراتع و همچنین حفاظت از جنگلهای طبیعی، نقشی کلیدی در بهبود نمای اکوسیستمها ایفا کردهاند. برآورد پژوهشگران حاکی از این است که بازسازی اکوسیستمهای چین مسئول حدود 25 درصد از افزایش خالص سطح برگ جهان بین سالهای 2000 تا 2017 بوده است. این سبزسازیهای وسیع تأثیر زیادی بر چرخههای آبی داشتهاند؛ در عین حال، این تغییرات بهطور همزمان موجب تغییر در هر دو مولفه تبخیر و تعرق و بارش شدهاند. این نکته نیز حائز اهمیت است که بادها میتوانند آب را تا 7000 کیلومتر از منبعش جابهجا کنند و بنابراین اثرات محلی سبزسازی با تغییرات دوردستتر در هم آمیخته است.
چگونگی اثرات بر منابع آب و رفتار آب در مناطق مختلف کشور
دادههای پژوهشگران نشان میدهد که گسترش جنگلها در منطقه موسمی شرقی چین و بازسازی مراتع در سایر مناطق کشور، تبخیر و تعرق را افزایش داده است. با این حال، بارش تنها در منطقه فلات تبت افزایش یافته و در سایر مناطق دسترسی به آب کاهش یافته است. آری استال میگوید: «با وجود فعالتر شدن چرخه آب، در مقیاس محلی بیشتر آب از دست میرود.» این یافتهها پیامدهای مهمی برای مدیریت آب در چین دارد، زیرا منابع آب در این کشور از قبل بهطور نامتقارن توزیع شدهاند: مناطق شمالی تنها حدود 20 درصد از منابع آب را در اختیار دارند، اما جمعیت آنها حدود 46 درصد و اراضی قابل کشتشان حدود 60 درصد است. دولت چین در حال تلاش برای یافتن راهی برای توازن دوباره است، اما پژوهشگران هشدار میدهند اگر تأثیر سبزسازی مجدد بر توزیع آب در نظر گرفته نشود، این اقدامات احتمالاً با شکست مواجه خواهند شد. برخی از جنبههای بازسازی اکوسیستم در کشورهای دیگر نیز میتواند چرخه آب را تغییر دهد. هر تغییر در پوشش زمین باید بهطور جداگانه ارزیابی شود تا مشخص شود اثر آن در منابع آب سودمند است یا خیر؛ چرا که نتیجه تغییر به این بستگی دارد که آب تبخیرشده در چه مناطقی و تا چه اندازه دوباره به شکل بارش بازگردد. این یافتهها در ژورنال Earth’s Future منتشر شده است.
پیامدهای اجرایی و نکات سیاستی برای مدیریت منابع آب
با وجود فرصتهایی که سبزسازی گسترده ایجاد کرده است، پژوهشها تأکید میکننـد که باید به پیامدهای توزیعی آب توجه ویژهای داشت. هر گونه اقدام در حوزهی جنگلکاری یا بازسازی اکوسیستم باید با مدلهای محاسباتی محلی همراه باشد تا از تغییرات غیرقانونی یا غیرمنطقی در دسترسی به آب شیرین جلوگیری شود. تجربه چین نشان میدهد که تغییرات پوشش زمین میتواند منابع آب را به سمت مناطقی با تقاضای بالاتر سوق دهد و در نتیجه، برای مناطق کمبارش یا پرجمعیت، برنامهریزی و مدیریت بسیار دقیقتر لازم است. بهخصوص در کنار اقدامات سبزسازی، باید سازوکارهای جدید برای ذخیرهسازی آب و افزایش کارایی مصرف در صنایع و کشاورزی تقویت شود تا در بلندمدت بتوان تابآوری کشور را در برابر تغییرات اقلیمی بالا برد. در نهایت، مطالعه تأکید میکند که هر کشور با توجه به نقشه توزیعی منابع آب و نیروهای هوایی و اقلیمی خود، باید اقدام به ارزیابی جداگانه اثرات سبزسازی کند؛ زیرا نتیجه نهایی در گروی توازن دقیق بین آب دسترسیپذیر و تقاضاهای مختلف است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این توضیحات میتواند راهنمایی باشد برای هر سیاستگذار داخلی که با مسائل منابع آب و توسعه پایدار روبهروست.
تحلیل نهایی درباره implications برای سیاستهای آب و محیط زیست ایران
هرچند ایران با اقلیم متفاوت و توزیع منابع آب به شکل نامتوازن روبهروست، درسهای این پژوهش نشان میدهد که توسعه منظومههای سبزسازی بدون ارزیابی دقیق توزیع دوباره آب میتواند به عوارض نامطلوبی منجر شود. بنابراین تصمیمگیران ایرانی باید علاوه بر مزایای زیستمحیطی سبزسازی، به بررسی اثرات احتمالی تغییرات پوشش زمین بر روی منابع آب محلی و منطقهای بپردازند و ابزارهای مدیریتی مانند مدیریت تقاضا، ذخیرهسازی، فناوریهای کشاورزی با مصرف بهینه آب و سازوکارهای پاسخ به خشکسالی را همزمان به کار گیرند تا تابآوری ملی در برابر تغییرات اقلیمی تقویت شود.