جام آب ماهاراشترا: مسابقهای برای ذخیره آب باران و تقویت معیشت روستایی
در ایالت ماهاراشترا در هند، چارچوبی مشارکتی برای مقابله با خشکسالی و کمآبی روستاها شکل گرفته است که با نام جام آب معرفی میشود. این طرح، بهکارگیری رویکردهای آموزشی ساده و ابزارهای کمهزینه را در قالب یک رقابت بین روستاها دنبال میکند تا سازههای خاکی ساده برای ذخیره و هدایت آب باران ایجاد شود. هدف اصلی این پروژه، بهبود امنیت آب خانوارهای روستایی، تقویت معیشت کشاورزی و ارتقای تابآوری در برابر نوسانات اقلیمی است. به گزارش تیم آرشیو کامل، ساختار این مسابقه بر مشارکت مستقیم مردم و ایجاد ظرفیتهای محلی برای مدیریت منابع آب استوار است و از طریق آموزشهای کاربردی، مشاوره فنی و پشتیبانی تیمی، هر روستا میتواند با ارزیابی داوران، بهترین طرح را انتخاب و اجرا کند.
این حرکت توسط بنیاد پانی (آب) و با حضور چهرههای شناختهشدهای در عرصه فرهنگ و رسانه انجام شد. بنیاد پانی در سال 2016 با هدف کاهش اثرات خشکسالی و بهبود وضعیت آبخیزی در ماهاراشترا تأسیس شد و از طریق ایجاد مدلهای آموزشی و ارتباط مداوم با روستاها، تلاش میکند تا با ظرفیتسازی روستایی، منابع آبی را به شکل پایدار مدیریت کند. تیم اجرایی این بنیاد، با همکاری متخصصان آبخیزداری و پژوهشگران، محتوای آموزشی قابل فهم و کارآمدی را تولید کرد تا کشاورزان و ساکنان روستاها بتوانند با استفاده از راهکارهای عملی، سازههای خاکی مناسب با شرایط محلی را بسازند و آب باران را به شکل بهینه هدایت و ذخیره کنند.
در این طرح، هر روستا برای شرکت در جام آب، با ثبت نام رایگان وارد رقابت میشد و 45 روز فرصت داشت تا با استفاده از منابع آموزشی و مشاوره رایگان، سازههای خاکی لازم را برای جذب، ذخیره و هدایت آب باران ایجاد کند. داوران پس از بررسی طرحها، روستای دارای بیشترین ظرفیت ذخیره آب باران را انتخاب و جایزهای قابل توجه از طرف بنیاد برای توسعه روستا اعطا میکردند. از آغاز تا کنون، هدف اصلی این مسابقه، گسترش دانش مدیریت منابع آب به صورت محلی و تقویت همکاریهای اجتماعی برای حفظ و بهرهبرداری بهینه از آب است. در طول چهار سال برگزاری، شرکتکنندگان به عددی قابل توجه رسیدند و در مجموع دستاوردهایی با ظرفیتهای گسترده ایجاد شد که اثرات مثبتی بر چرخه کشاورزی روستاها داشت.
براساس گزارشهای منتشر شده، 6700 روستا در این مسابقات مشارکت کردهاند و مجموع سازههای خاکی ایجادشده حدوداً برابر با چهار برابر دور کره زمین در طول بوده است. این سازهها توانستهاند ظرفیتی معادل 550 میلیارد لیتر آب را در خود ذخیره کنند؛ بهعبارت دیگر، برابر با 550 میلیون لیتر آب نیست، بلکه 550 میلیارد لیتر آب ظرفیت ذخیره را تشکیل میدهد. با این سازهها، بارشهای سیلآسای موسمی هند به منبعی برای روستاها تبدیل شد و آب زیرزمینی در نقاط مختلف احیا شد. نتیجهی مستقیم این اقدام، افزایش دسترسی به آب در فصول خشکتر و رونق یافتن کشاورزی در بسیاری از روستاها بوده است. برخی تحلیلگران معتقدند که این دستاوردها میتواند نمونهای برای الگوسازی در سایر کشورها باشد، بهخصوص در چارچوبهای مبتنی بر مشارکت مردم و استفاده از فناوریهای ساده و کارآمد.
پشتیبانی رسانهای و هنری نقش کلیدی در این فرایند ایفا کرده است. تیم بنیاد پانی با استفاده از روشهای برقراری ارتباط کارآمد، آموزشهای کوتاه و کاربردی، و ایجاد شبکهای از مربیان محلی، موفق شد تا ظرفیت روستاها را در طراحی و اجرای سازههای آبخیزداری تقویت کند. این فرایند با همکاری متخصصان آبخیزداری، کارشناسان رسانه و هنرمندان اجرا شد و روستاها را به کارگاههای آموزشی و مشاورهای فراخواند تا در کوتاهترین زمان ممکن، طرحهای عملی را به ثمر برسانند. هر روستا، با توجه به شرایط جغرافیایی و اقلیمی خود، سازهای منطبق با نیازهای محلی طراحی کرد و بهکارگیری این سازهها با هدف کاهش اتلاف آب و بهبود هدایت آب به سمت مزارع انجام شد. همچنین، سازههای خاکی ساختهشده با مشارکت مردم، منجر به بهبود کیفیت خاک و افزایش نفوذ آب در لایههای زیرین شد که در نهایت به بهبود تولیدات کشاورزی منجر شد. برای نمونه، این رویکردها در برخی مناطق باعث شد تا منابع آبی برای ماههای طولانیتر در اختیار کشاورزان قرار گیرد و به حفظ محصولات زراعی کمک کند.
به رغم پیشرفتهای قابل توجه، این پروژه با چالشهایی نیز همراه بوده است. موانعی مانند تبعیضهای طبقاتی، وابستگیهای سیاسی، و تفاوتهای فرهنگی میان روستاییان وجود داشت که اجرای طرحها را با دشواریهایی مواجه کرد. با این وجود، تیمآمیزهای از متخصصان، چه در حوزههای علمی و چه در بخشهای هنری و رسانهای، به آزمون و خطا روی آوردند و با حفظ رویکرد شفافیت و مشارکت، به تدریج از ظرفیتهای بالقوه روستاها برای اجرای پروژه بهره بردند. در این مسیر، استفاده از یافتههای پژوهشهای پیشین، تداوم ارتباط با روستاها و ایجاد فضای اعتماد، به عنوان عوامل کلیدی موفقیت معرفی میشود. اکنون، با وجود چالشهای کشوری و مشکلات اجرایی در برخی بخشها، این تجربه به عنوان نمونهای از همکاری بینرشتهای برای تقویت امنیت آبی در روستاها محسوب میشود.
ایران نیز با توجه به مسائل آب و کشاورزی، میتواند از تجربههای مشابه بهرهمند شود. تجربه ماهاراشترا نشان میدهد که مشارکت مردمی و استفاده از مدلهای آموزشی ساده اما اثرگذار میتواند به بهبود مدیریت منابع آب کمک کند. در این راستا، نمایندگان فرهنگی و ورزشی و همچنین فعالان اقتصادی کشور میتوانند با در نظر گرفتن چارچوبهای قانونی و اجرایی ایران، اقداماتی کوتاهمدت و قابل پیادهسازی برای تقویت امنیت آبی در محلهها، شهرها و استانها پیشنهاد کنند. به گزارش تیم آرشیو کامل، هماکنون فرصتهای بسیاری برای همسو ساختن تجربههای بینالمللی با نیازهای محلی ایران وجود دارد و با اتکا به اراده عمومی، میتوان گامهای مؤثری در جهت حفظ منابع آبی و افزایش بهرهوری کشاورزی برداشت. این مسیر، با رعایت اصول قانونی و چارچوبهای اجرایی جمهوری اسلامی ایران و با توجه به الزامات امنیت ملی و حفظ آرامش اجتماعی، میتواند به نتایج پایداری منجر شود.
تحلیل اجرایی و الزامات قانونی برای ایران
در ایران، هر حرکت بزرگ در حوزه آب باید با چارچوبهای قانونی، فرهنگی و اجرایی کشور همسو باشد و از طریق مشارکت مردمی، نهادهای دولتی و بخش خصوصی به اجرا برسد. مدل جام آب ماهاراشترا نشان میدهد که آموزشهای عملی، شفافسازی فرایند تصمیمگیری، و ایجاد سازههای ساده و قابل نگهداری میتواند به بهبود دسترسی به آب در روستاها منجر شود. با این حال، برای پیادهسازی مشابهی در ایران، لازم است به منابع و ظرفیتهای محلی با دقت توجه شود؛ از جمله نیاز به پایشهای زیستمحیطی، هماهنگی با طرحهای کشاورزی منطقهای، و تضمین پاسخگویی به مشتریهای آب بویژه کشاورزان. همچنین باید از تهییجهای سیاسی پرهیز کرد و تمرکز بر حفاظت از منابع آب، بهبود بهرهوری و تابآوری کشاورزی بود. به علاوه، مشارکت نهادهای علمی، دانشگاهها و مراکز پژوهشی در طراحی و ارزیابی اثرات اجرایی پروژهها میتواند کارآمدی و پایداری طرحها را افزایش دهد. نتیجه نهایی این تحلیل آن است که تجربههای بینالمللی مانند جام آب ماهاراشترا، اگر به صورت پروژههای کوچک و محلی، با چارچوبهای قانونی ایران همسو و با در نظر گرفتن ظرفیتها و نیازهای مناطق مختلف اجرا شوند، میتوانند به ارتقای مدیریت منابع آب کمک کنند و هزینههای خشکسالی را برای روستاها کاهش دهند.