مقدمه
به گزارش تیم آرشیو کامل، این سازههای عظیم که از دل کوهها، عبور از زیر رودخانهها و نفوذ به اعماق زمین ساخته میشوند، نمادهایی از قدرت فناوری و خلاقیت بشری در مدیریت منابع و حمل و نقل هستند. تونلهای طولانی نه تنها نشاندهنده فناوری حفاری هستند، بلکه نشانگر توانایی ما برای غلبه بر موانع طبیعی، تامین آب، حمل و نقل شهری و مدیریت سیلاب به شمار میروند. این گزارش با مرور ده تونل طولانی جهان ما را به سفری میبرد که از آبرسانی پایدار تا اتصال شهرهای بزرگ را در بر میگیرد و جهانی از چالشها و دستاوردهای مهندسی را پیش چشم میگذارد.
در ادامه با ده تونل طولانی جهان آشنا میشویم و هر یک را با طول، کارکرد اصلی، مدت زمان ساخت و برخی جنبههای کلیدی دیگر مرور میکنیم. این فهرست از طریق حوزههای مختلفی مانند آبرسانی، حمل و نقل ریلی و فاضلاب شهری عبور میکند و نشان میدهد که چگونه پروژههای عظیم زیرزمینی میتوانند تاثیرات گستردهای بر زندگی روزمره انسانها داشته باشند.
ده تونل طولانی جهان: مرور اجمالی
-
تونل دلاور (Aqueduct) – ایالات متحده آمریکا
طول: ۱۳۷ کیلومتر (۸۵ مایل). این تونل نقشی کلیدی در تأمین آب برای نیویورک دارد و حدود نیمی از منابع آبی این شهر را از مخازن کاتسکیلز به مخزن هیلویو منتقل میکند. آغاز ساخت این سازه عظیم به سالهای دهه ۱۹۳۰ بازمیگردد و در سال ۱۹۵۳ پایان یافت؛ هزینه اولیه نخستین فاز آن حدود ۲۷۲ میلیون دلار بود و بعدها با توجه به عملیات تعمیرات توسعه یافت. تاکنون، این تونل در حال انجام بزرگترین عملیات تعمیرات در تاریخ سامانه آبرسانی نیویورک است؛ تعمیراتی که ابتدا برای سال ۲۰۲۳ برنامهریزی شد اما تا سال ۲۰۲۷ به تعویق افتاده است. بررسیها نشان میدهد این پروژه، با وجود نیاز به نگهداشت مستمر، برای پایداری منابع آبی یک کلید راهبردی بهشمار میرود.
-
تونل آب Päijänne (پاییانِه) – فنلاند
طول: حدود ۱۲۰ کیلومتر (۷۵ مایل). این تونل امنیت آبی بیش از یک میلیون نفر را در منطقه هلسینکی تضمین میکند. عملیات ساخت از سال ۱۹۷۲ آغاز و در ۱۹۸۲ به پایان رسید. هزینه اولیه حدود ۸۸ میلیون دلار بود و سپس به حدود ۹۰ میلیون دلار رسید. این تونل در عمق ۳۰ تا ۱۰۰ متری سنگ بستر قرار دارد و جریان طبیعی آب را از دریاچه پاییانِه به هلسینکی هدایت میکند. این پروژه با هدف تأمین پایدار آب و ایجاد ظرفیت حمل و نقل آب در منطقه طراحی شد و همچنان یکی از ستونهای اصلی زیرساخت آبی فنلاند است.
-
تونل خطهای ۳ تا ۱۱ متروی سوجو – چین
طول: حدود ۸۶.۵ کیلومتر (۵۴ مایل). این تونل پیوسته نمایانگر سرعت ساخت زیرساختهای ریلی شهری در چین است. ساخت از نوامبر ۲۰۱۸ آغاز شد و در ژوئن ۲۰۲۳ به بهرهبرداری رسید؛ با هزینهای بالغ بر حدود ۴.۲ میلیارد دلار (۲۷.۴ میلیارد یوان). استفاده از دستگاههای حفاری مدرن و روشهای سازگاری با زمینشناسی متنوع، کلید موفقیت این پروژه بود و نشان میدهد که چگونه زیرساختهای شهری میتوانند با تکیه بر فناوریهای نوین به سرعت توسعه یابند.
-
تونل آب داهوفانگ – لیائونینگ، چین
طول: حدود ۸۵.۳ کیلومتر (۵۳ مایل). این تونل، آب مخزن داهوفانگ را به هفت شهر مهم شمالشرقی چین میرساند. ساخت آن از سپتامبر ۲۰۰۶ تا آوریل ۲۰۰۹ انجام شد؛ مدت زمانی نسبتاً کوتاه برای چنین پروژهای. هزینه تقریبی ابتدایی ۷۵۰ میلیون دلار بود. قطر تونل حدود ۸ متر است و این کار اجازه میدهد تا آب به شهرهای بزرگ مانند شنیانگ، فوشون و دالیان منتقل شود و به مدیریت منابع آبی منطقه کمک نماید. این پروژه نشان میدهد چگونه تونلهای آبی میتوانند با طراحی مناسب به تداوم زندگی شهری کمک کنند و امنیت آب را تقویت نمایند.
-
تونل اورنج–فیش ریور – آفریقای جنوبی
طول: حدود ۸۲.۸ کیلومتر (۵۱ مایل). این تونل رودخانه اورنج-فیش در آفریقای جنوبی به عنوان بنای یادبودی از مهندسی طولانیمدت شناخته میشود و یکی از نخستین تونلهای مرتبط با حوضه رودخانهای است. ساخت آن از سال ۱۹۶۶ آغاز شد و در سال ۱۹۷۵ تکمیل شد؛ عملیات این پروژه ۹ سال به طول انجامید. قطر نهایی حدود ۵.۳۵ متر با پوشش بتنی و نیاز به بیش از ۸۴۲٬۶۰۰ متر مکعب بتن داشت. حفاری عمدتاً با روشهای مته و انفجار انجام شد و حدود ۲.۵ میلیون متر مکعب سنگ از بین رفت. این تونل به عنوان نمادی از پایداری زیرساختی در آفریقای جنوبی باقی میماند.
-
تونل آب بولمن – سوئد
طول: حدود ۸۲ کیلومتر (۵۱ مایل). تونل بولمن یکی از پروژههای مهم تأمین آب برای جنوب سوئد است. ساخت آن از تابستان ۱۹۷۵ آغاز شد و تا ۱۹۸۵ طول کشید؛ پروژه با تأخیر و افزایش هزینه مواجه شد؛ هزینه ابتدایی حدود ۳۰۰ میلیون کرون بود اما در نهایت به مرز ۵۰۰ میلیون کرون یا بیشتر رسید. این تونل به عنوان یکی از ستونهای اصلی تأمین آب منطقه عمل میکند و نمونهای از پیچیدگیهای اجرایی در پروژههای بزرگ زیرزمینی است که همواره با ملاحظات ایمنی و محیطی روبهرو است.
-
خط متروی M11 استانبول – ترکیه
طول: حدود ۶۹ کیلومتر (۴۳ مایل). این خط متروی بلندپروازانه برای اتصال مرکز شهر به فرودگاه جدید استانبول طراحی شده است. ساخت از دسامبر ۲۰۱۶ با بودجه سرمایهگذاری حدود ۱.۱ میلیارد دلار آغاز شد و این خط دو بخش اصلی دارد: از گایرت تپه تا فرودگاه استانبول با ۹ ایستگاه و از هالکالی تا فرودگاه با ۷ ایستگاه. این پروژه نشان میدهد چگونه حمل و نقل شهری میتواند با تمرکز بر اتصال فرودگاهها و مراکز شهری، کارایی اقتصاد شهری را افزایش دهد.
-
خط ۶ متروی چنگدو – چین
طول: حدود ۶۹ کیلومتر (۴۳ مایل). خط ۶ متروی چنگدو با افتتاح رسمی به طولانیترین تونل مترو تبدیل شد و ۵۴ ایستگاه در طول مسیر دارد. این خط از فناوری پیشرفته حفاری تونل، کنترل خودکار حفاری و مدیریت پروژه کارآمد بهره میبرد تا یک شبکه حمل و نقل شهری عظیم را به سطحی جهانی برساند. ساخت و بهرهبرداری سریع از این خط نشاندهنده توان چین در توسعه زیرساختهای حمل و نقل شهری با مقیاس بالا است.
-
تونل نیروگاه نیلم–جهلم (پاکستان)
طول: حدود ۶۸ کیلومتر (۴۲ مایل). این پروژه در حوزه برقآبی با هدف افزایش ظرفیت تولید و توزیع برق در منطقه است. تصویب پروژه در ۱۹۸۹ بود و ساخت آن از سال ۲۰۰۸ آغاز شد. هزینه برنامهریزی شده اولیه ۳۰۲ میلیون دلار بود، اما هزینه نهایی به حدود ۱.۵۲ میلیارد دلار رسید. اکنون این پروژه با توان تولیدی بالا و تعرفه مناسب، به تامین برق منطقه کمک میکند. این تونل نشان میدهد چگونه پروژههای آبی میتوانند با مدیریت مالی و فنی مناسب، به پایداری انرژی کشورها کمک کنند، هرچند که اجرای دقیق و رعایت دستورالعملهای پروژه از نظر اجرایی و زیستمحیطی اهمیت دارد.
-
تونل امیسور اورینته – مکزیکوسیتی، مکزیک
طول: حدود ۶۳ کیلومتر (۳۹ مایل). این تونل فاضلاب یکی از بزرگترین پروژههای زیرساختی مکزیکوسیتی است که ساخت آن از ۲۰۰۸ آغاز شد و نهایتاً در ۲۰۱۹ تکمیل شد، با هزینهای حدود ۱.۷ میلیارد دلار. این تونل با ظرفیت دشوار تخلیه آب به حدود ۱۵۰ متر مکعب در ثانیه، به جلوگیری از سیلاب و بهبود مدیریت فاضلاب در جمعیتی بیش از ۲۰ میلیون نفر کمک میکند. این پروژه نمونهای از تلاشهای عمیق برای بهبود کیفیت زیستمحیطی و ایمنی فاضلاب شهری است که در بسیاری از کلانشهرهای جهان با چالشهای مشابه مواجهاند و بهبود زیرساختهای فاضلاب را بهبود میبخشد.
نتیجهگیری
طولانیترین تونلهای جهان گواهی روشن از ظرفیت بشریت در ارائه پاسخهای مهندسی به مسائل حیاتی آب، حمل و نقل و مدیریت سیلاب هستند. این پروژهها با وجود دامنه وسیع و پیچیدگیهای اجرایی، نشان میدهند که با استفاده از فناوریهای مدرن حفاری، برنامهریزی دقیق و مدیریت هزینه، میتوان به زیرساختهای حیاتی و پایدار دست یافت. هر یک از این تونلها از منظر نوع کاربرد (آبرسانی، حمل و نقل، فاضلاب) تجربهای منحصر به فرد ارائه میدهد و میتواند الهامبخش پروژههای مشابه در سراسر جهان باشد.
تحلیل حقوقی-اجرایی: چارچوب ایران برای پروژههای تونلسازی
در ایران نیز پروژههای تونلسازی و تونلهای آبی یا فاضلابی با الزامات ایمنی، محیط زیست و صرفهجویی در منابع روبهرو هستند. مقررات ملی ساختمان، استانداردهای ایمنی و عملیات افجیآی، مطالعات ارزیابی تأثیر محیط زیست (EIA) و توجه به مدیریت ریسک پروژهها از اهمیت بالایی برخوردارند. برای پروژههای زیرزمینی رعایت دقیق بودجه و شفافیت در هزینهها و قراردادها ضروری است تا از بروز تاخیرهای گسترده و افزایش هزینهها جلوگیری شود. همچنین استفاده از فناوریهای حفاری مدرن، مانند ماشینهای حفاری پیشرفته و سیستمهای دسترسی امن به کارگاه، باید با نظارت دقیق نهادهای معتبر انجام شود. در کنار این مسائل، مدیریت منابع آب، حفاظت از محیط زیست و مشارکت عمومی در تصمیمگیریهای اجرایی میتواند به بهبود نتایج پروژهها کمک کند. به طور کل، تجربیات جهانی میتواند به ایران در طراحی و اجرای پروژههای تونل با رویکرد پایدار و کارآمد کمک کند، بدون ورود به مباحث سیاسی یا امنیتی، تنها با تمرکز بر جنبههای اجرایی، بودجهبندی، ایمنی و الزامات زیستمحیطی.