وضعیت کنونی تالاب بندعلیخان
امروز تالاب بندعلیخان در شهرستان ورامین در وضعیت خشکی مطلق گزارش شده است و این موضوع به شکل قابل توجهی به تهدیدی برای اکوسیستم محلی تبدیل شده است. بر اساس جمعبندی اولیه منابع محیط زیستی، تالاب بندعلیخان به دلیل کمبود ورودیهای آبی و کاهش محسوس آب موجود در محدوده پاییندست، به تدریج از سطح آبی که نیاز زیستی این پهنه طبیعی را تأمین میکرد فاصله گرفته است. گزارشهای میدانی حاکی از آن است که تالاب در حال حاضر فاقد آب است و روند خشکی آن به دلیل ترکیبی از عوامل اقلیمی و مدیریتی به وجود آمده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این وضعیت با وجود بارشهای زمستانی کمتر از حد انتظار و کاهش منابع آب ورودی، از منظر اکولوژیکی قابل توجه است و به نظر میرسد این بحران تا حد زیادی به بیتوجهی به حقابه زیستی تالاب و عدم اجرای مصوبات جلسات متعدد مربوطه بازمیگردد.
ورودیهای آبی قطع شده و اثر آن
طبق اظهارات مسئولان محیط زیست ورامین، تمام ورودیهای آبی از رودخانههای جاجرود، کرج و شور در سالهای اخیر به طور کامل قطع شده و این امر منجر به بیآبی تالاب شده است. در این راستا گفته میشود که تالاب بندعلیخان در結果ی مستقیم از این کاهش ورودیها وارد مرحله خشکی شده و منابع آبی مزارع کشاورزی در اطراف منطقه برای تأمین نیازهای زیستی تالاب در اولویت قرار نگرفته است. در کنار این واقعیت، جریان رودخانه شور در روزهای جاری وضعیت آبی مناسبی دارد، اما آب آن به سمت شهر قم هدایت میشود و سهمی برای تالاب بندعلیخان در نظر گرفته نشده است. این نکته نشان میدهد که امکان مدیریت همزمان برای دو استان وجود دارد، اما تصمیمات اجرایی در این زمینه به طور منطقی اجرا نمیشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، تصمیمگیریهای محلی و هماهنگی بین سازمانهای مسئول باید از سطح توصیه خارج شده و تبدیل به اقدام عملی و پایدار شود.
نیازهای زیستی تالاب و چشمانداز آبی
براساس مطالعات انجامشده، نیاز زیستی تالاب بندعلیخان فراتر از مقداری است که در پاییندست جریان مییابد. این واقعیت نشان میدهد که با وجود وجود رودخانههای بالا دست، حجم آبی که به تالاب میرسد نمیتواند پاسخگوی نیاز اکولوژیک این پهنه باشد. از این رو، حتی در صورت رخ دادن بارشهای زمستانی، اولویت نخست تأمین آب مزارع گندم و جو است و تالاب عملاً در اولویت نیست. این وضعیت به طرز غیرقابل انکار نشان میدهد که اجرای طرحهای حفظ محیط زیست و مدیریت پایدار منابع آب باید به عنوان یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری در سطح منطقهای و ملی در نظر گرفته شود. با وجود اینکه ورودیهای آبی به تالاب کاهش یافتهاند، تابآوری منطقهای برای مقابله با بحران آب همچنان در حال ارزیابی است و انتظار میرود که جلسات مربوط به حقابه زیستی هر چه سریعتر به نتیجه برسند. به گزارش تیم آرشیو کامل، توجه به حقابه زیستی تالاب نه تنها برای حفظ اکوسیستمهای آبی ضروری است بلکه میتواند به عنوان منبع پایدار و با نگاه بلندمدت برای کشاورزی در دورههای خشکسالی در این حوزه عمل کند.
ابعاد اجرایی و حقوقی بحران خشکی تالاب
خشکی تالاب بندعلیخان به عنوان نتیجه کاهش بارندگی، خشکسالی و برداشتهای سنگین بالادست میلیاردی از منابع آبی قلمداد میشود. تحلیلهای جاری نشان میدهد که متأسفانه اولویتبندی آب در سطح استانی و عدم اجرای سریع حقابه زیستی تالاب میتواند به افزایش آسیبهای زیستی و کاهش ذخایر آبی در آینده منجر شود. در نتیجه، مطالبه اصلی فعالان محیط زیست و مقامات محلی این است که با توجه به مطالعات انجامشده، حقابه زیستی تالاب به طور مشخص تعیین، ابلاغ و اجرای فوری شود تا از مرگ تدریجی این پهنه طبیعی جلوگیری به عمل آید. این نگرانی با وجود اینکه به عنوان یک موضوع اجرایی مطرح میشود، به معنای پایبندی به اصول قانونی و حفظ محیط زیست است و هر گونه نقص در اجرای قواعد مربوط به حقابه زیستی میتواند به باوری منفی در سطح جامعه منجر شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، مجموعه کارهای اجرایی در این زمینه نیازمند همکاری جدی و مشوقهای لازم برای حفظ تعادل بین محیط زیست و بخشهای اقتصادی است تا از بروز خاموشیهای مشابه در مناطق دیگر جلوگیری شود.
اقدامات پیشنهادی و پیامدهای آینده
در واکنش به این بحران، مسئولان محیط زیست ورامین بر لزوم پذیرش فوری حقابه زیستی تالاب تأکید کرده و از سازمانهای مربوطه خواستهاند تاکنون به سرعت نسبت به تعیین و ابلاغ این حقابه اقدام کنند. همچنین تأکید شده است که منابع آبی رودخانه شور باید به گونهای مدیریت شود که بخشهایی از این آب بتواند به تالاب بندعلیخان برسد، بدون آنکه منافع دیگر بخشها به طور ناعادلانه با کاهش آب مواجه شوند. توجه به بحران خشکی تالاب میتواند به عنوان یک درگاه آموزشی برای سیاستگذاران و مدیران منابع آب در سراسر کشور عمل کند تا با استفاده از مدلهای مدیریتی مبتنی بر حقابه زیستی، از تکرار چنین وضعیتهای بحرانی جلوگیری شود. در این راستا و با توجه به توضیحات مختلف، لازم است که سازوکارهای اجرایی مناسب ایجاد شوند تا از ایجاد فشارهای غیرمنطقی بر اکوسیستمهای آبی در آینده جلوگیری شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، با وجود وجود ملاحظات اجرایی، مسیر تحقق حقابه زیستی تالاب هنوز به طور کامل باز نشده است و به همین دلیل لازم است حرکتهایی عملی و سریع در این راستا صورت گیرد تا از نابودی کامل این پهنه طبیعی جلوگیری شود.
تحلیل از منظر اجرایی و حقوقی درباره مدیریت منابع آب
این بحران نشان میدهد که مدیریت منابع آب در دو سطح استانی و ملی باید با پیوستهای اجرایی روشن و شفاف عمل کند. نبود هماهنگی بین استانها و اجرای ناقص مصوبات مربوط به حقابه زیستی تالابها میتواند به شکلگیری شرایطی منجر شود که نتیجه آن از بین رفتن کامل پهنههای آبی باشد. در عین حال، نیاز به سازوکارهای نظارتی و پاسخگویی دقیق به تصمیمات اجرایی، و نیز تخصیص منابع مالی برای پروژههای احیاء و حفظ تالابها از اهمیت بالایی برخوردار است. اجرای سریع حقابه زیستی تالاب، همراه با برنامههای کوتاهمدت برای حفاظت از منابع آب و تقویت مشارکت اجتماعی، میتواند به بازگردانی نسبی آب به تالاب و جلوگیری از وخیمتر شدن وضعیت اکولوژیک آن کمک کند. این تحلیل تأکید میکند که اصلاحات اجرایی در قالب سیاستگذاری و مدیریت منابع آب، باید با رعایت اصول قانونی جمهوری اسلامی ایران و در تعامل با نهادهای مربوطه انجام شود تا از هرگونه ناهماهنگی جلوگیری شود و به حفظ محیط زیست و امنیت غذایی منطقه کمک شود.