پرده نخست خبر: از یک خوراک سنتی تا گواهی جهانی
سمنو، خوراکی که با جوانه گندم و فرآیند پخت طولانی شکل میگیرد، از دیرباز یکی از نمادهای جشن نوروز در گستره تمدنی پارسیزبانان بوده است. این غذای سنتی، که در ایران، تاجیکستان و افغانستان با نامها و شیوههای محلی مختلف تدارک میشود، اکنون در قالب ثبت جهانی تبدیل به یک نماد مشترک فرهنگی در سطح بینالملل شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل و با استناد به گزارشهای منابع معتبر، یونسکو به تازگی تأکید کرده است که ثبت این آیین به معنای تأیید ارزش فرهنگی نسخه تاجیکی بلکه بهعنوان میراث مشترک ملتهای منطقه نوروز است. توضیحات رسمی حاکی از آن است که این رویداد، نه تنها ارزش خوراکی بلکه ابعاد اجتماعی، هنری و آموزشی آیینهای نوروزی را نیز تقویت میکند. به گزارش تیم آرشیو کامل، نکتهای که در این رویداد برجسته میشود، ترویج مشارکت اجتماعی، انتقال دانش بومی و حفظ سنتهای محلی در قالب یک فرصت جهانی است.
در این سنت دیرینه، فرایند تهیه سمنو چندین ساعت به طول میانجامد و زنان نقش اصلی را در آمادهسازی، نظارت و هم زدن دیگ بزرگ ایفا میکنند. این آیین، معمولاً در شبهای نزدیک به نوروز برگزار میشود و با شعرخوانی، سرودهای محلی، موسیقی و گردهمایی خانوادگی همراه است. این جنبههای فرهنگی، به نقل از گزارشهای پژوهشی و فرهنگی، به تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی در میان جوامع منطقه کمک میکند و نقش آموزشی برای نسلهای بعدی ایفا میکند. چرخه پختن سمنو، که با حرارت و زمانبری همراه است، نمادی از صبر و همکاری جمعی است و از این رو به عنوان یک «اکو-فرهنگ» برای نسلهای آینده نگهداری میشود.
یادداشت تاریخی مهمی که در این رویداد مطرح است، این است که برخی از ابیات سنتی این مراسم همچنان در میان مردم بازگو میشود؛ از جمله ابیاتی که به روایت محلی تاجیکی اثبات میکند که سمنو بخشی از هویت نوروزی منطقه است و هر کشور روایتهای خاص خود را از این خوراک دارد. به گزارش آسیاپلاس، مجموعه روایتهای مکتوب و شفاهی درباره سمنو، به صورت مشترک دربرگیرنده تجربههای مردم ایران، تاجیکستان و افغانستان است. این نکتهای است که بهطور روشن نشان میدهد که ثبت جهانی این آیین تنها از نظر یک کشور نیست، بلکه از منظر چندملیتی، با یکسانی معنا و کارکرد فرهنگی، به ثبت رسیده است.
نگاه کارشناسان به نقش جهانیشدن سمنو
در تحلیلهای فرهنگی و پژوهشی، ثبت جهانی سمنو بهعنوان یک میراث ناملموس، به تقویت نگهداری و ترویج آیینهای نوروزی در سطح جهانی منجر میشود. کارشناسان مهر تأیید میآورند که این فرایند میتواند به معرفی بهتر نمادهای فرهنگی مشترک بین ایران، تاجیکستان و افغانستان کمک کند و از طریق جریانات علمی و آموزشی، به حفظ و تداوم منابع سنتی دانش آشپزی منطقه کمک کند. از دیدگاه اجرایی، این ثبت میتواند زمینهساز همکاریهای مشترک بین نهادهای فرهنگی، دانشگاهی و هنری سه کشور شود تا گامهای عملی برای حفاظت، بازتولید و آموزش آیینهای نوروزی برداشته شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، تعاملات بینالمللی در این زمینه میتواند به تبادل تجربههای سنتی، مواد آموزشی و شیوههای جدید تربیت نسلهای آینده منجر شود.
این رویداد، از نگاه مقامات فرهنگی تاجیکستان، دستاوردی مهم برای معرفی گستردهتر فرهنگ نوروزی در سطح جهانی بهشمار میآید و از یونسکو تشکر شده است که توجه ویژه به سنتهای منطقه آسیای مرکزی را برانگیخته است. تحلیلگران فرهنگی تأکید میکنند که ثبت سمنو در فهرست میراث جهانی، فرصتهای جدیدی را برای انتشار بهتر روایتهای منطقهای ایجاد میکند و میتواند به درک عمیقتر از پیوستگی فرهنگی ایران، تاجیکستان و افغانستان بیانجامد. همچنین این فرایند امکان دسترسی به منابع دیجیتال و آرشیوهای تعزیری و آموزشی را فراهم میکند تا داستانهای مربوط به نوروز بهطور پایدار در دسترس نسلهای آینده باشد.
در کنار جنبههای هنری و اجتماعیِ این رویداد، برخی پژوهشگران به اهمیت حفظ تعادل بین اقتصاد محلی و حفاظت از میراث فرهنگی اشاره میکنند. ثبت جهانی سمنو میتواند از طریق فراهمسازی فرصتهای گردشگری فرهنگی و برنامههای آموزشی، به بهرهبرداری پایداری برای جوامع محلی منجر شود و بهنوعی نقش سرمایههای فرهنگی را در توسعه منطقه تقویت کند. با این حال، متخصصان تذکر میدهند که حفاظت از این میراث باید با رعایت اصول محلی، احترام به روایتهای محلی و جلوگیری از تحریف یا کاهش معنای فرهنگی انجام شود تا هیچیک از اصالتهای فرهنگی سه کشور به خطر نیفتد.
بنابراین، این اتفاق نه تنها یک رویداد خبری است بلکه گامی کلیدی در جهت تقویت رویکردهای مشترک فرهنگی و آموزشی میان ایران، تاجیکستان و افغانستان محسوب میشود. این رویکرد میتواند به سیاستهای فرهنگی و آموزشهای عمومی کمک کند تا نسلهای آینده با درکی عمیقتر از ریشههای نوروز، با احترام به تنوع روایتی، به بهرهبرداری از میراث مشترک بپردازند. در نهایت، این رویداد میتواند بهعنوان مقدمهای برای پروژههای پژوهشی بینالمللی، انتشار کتب آموزشی مشترک و برنامههای تبادل فرهنگی میان دانشگاهها و موزههای منطقه عمل کند.
به گزارش تیم آرشیو کامل، از منظر اجرایی نیز لازم است نهادهای مربوطه با توجه به مقتضیات داخلی هر کشور، نقشه راهی برای حفاظت از این میراث ارائه دهند، از جمله ایجاد فهرستهای آموزشی، استانداردهای پخت سمنو در نسخههای مختلف، و ایجاد فضاهای آموزشی عمومی برای شناخت بهتر از این خوراک با ریشههای عمیق تاریخی. این اقدامات میتواند نقش رسانهای و آموزشی را تقویت کرده و به آگاهی عمومی نسبت به ارزشهای فرهنگی منطقه کمک کند.
در پایان، روشن است که ثبت جهانی سمنو به معنای تأکید بر مشترک بودن میراث نوروزی منطقه است و میتواند به پویایی ویژهای در گفتوگوهای فرهنگی بین ایران، تاجیکستان و افغانستان منجر شود. این فرایند، با حفظ تنوع روایتها، به ایجاد فهمی عمیقتر از نیازهای فرهنگی و آموزشی در سطح منطقه منجر میشود و میتواند بهعنوان نمونهای از همکاری فرهنگی بین ملتهای همسایه در جهان مطرح شود.
تحلیل حقوقی-اجرایی درباره میراث سمنو
این رویداد از منظر حقوقی-اجرایی، زمانی ارزشمند میشود که نهادهای فرهنگی سه کشور فرایندهای حفظ، بازتولید و آموزش را با رعایت قوانین داخلی و یا ملّی هر کشور همسو نگه دارند. با احترام به اصول شناختهشده حقوق فرهنگی بینالمللی، و بر مبنای تعهدات ملی در زمینه حفاظت از میراث ناملموس، سه کشور میتوانند نقشه راه مشترکی برای ثبت، نگهداری و ارائه به Öffentlichkeit تدوین کنند. این نقشه راه میتواند شامل استانداردهای پخت و شیوههای آموزشی سمنو در نسخههای مختلف، لجستیک توزیع منابع آموزشی، و ایجاد شبکهای از مدارس، کتابخانهها و موزههای کوچک در هر کشور باشد تا روایتهای محلی بهطور درست و بدون تحریف منتقل شوند. همچنین از منظر اجرایی، همکاری در زمینه پژوهشهای علمی و مستندسازی دیجیتال این میراث میتواند به شفافیت، دسترسیپذیری و پایداری بیشتری منجر شود. بر اساس رویکردهای قانونی ایران، تاجیکستان و افغانستان، حفظ این میراث نباید به معنای همسانسازی روایتها باشد، بلکه باید از تنوع روایتها حفاظت شود و هر کشور بتواند بخشهای ویژه فرهنگ خود را با حفظ هویت مشترک احیا کند. این رویکرد، به تقویت اعتماد بین کشورها و کاهش احتمال سوءبرداشتهای فرهنگی کمک میکند و در نتیجه به ایجاد فضای امنتر برای تبادل فرهنگی در منطقه منتهی میشود.