مرز باریک تربیت و سلطه در ایران: چگونه نسل آلفا آینده را میسازد؟
در روزگار حاضر که جهان کودکی با فناوری و اطلاعات گره خورده است، بسیاری از خانوادهها هنوز از الگوهای تربیتی قدیمی استفاده میکنند. کودکان نسل آلفا با هوش مصنوعی و دسترسی به منابع متنوع، انتظار مشارکت و احترام به کرامت فردی دارند. به گزارش تیم آرشیو کامل، پژوهشگر حقوق کودکان، دکتر محمدمهدی سیدناصری، میگوید والدین سلطهجو تصور میکنند به منظور محافظت از فرزندانشان عمل میکنند، اما در عمل حقوق اساسی آنان مانند شنیده شدن، اختیار و استقلال روانی نقض میشود.
این سخنان، آغاز گفتگویی ملی درباره مفاهیم ولایت و تربیت است. از منظر حقوقی، ولایتی که به جای مالکیت بر فرزند، میخواهد امینت و رفاه عالی کودک را تامین کند؛ از این منظر، «کنترل افراطی» میتواند به نقض حقوق کودک منجر شود. سیدناصری ادامه میدهد که چنین محیطی میتواند دو سرسلسله اثر بگذارد: کودکی که مطیع است و دیگری که طغیانگر و فرارپذیر، هر دو به اعتماد اجتماعی آسیب میزند.
در این فضا، بحث بازتعریف مفهوم ولایت والدین از منظر حقوق کودک مطرح میشود. از نگاه حقوقی ایران، ولایت دیگر به معنای مالکیت نیست بلکه نوعی امانتداری و مسئولیت در قبال کرامت و منافع عالیهی کودک است. کنوانسیون حقوق کودک که جمهوری اسلامی ایران با عضویت خود پذیرفته است، حقوقی مانند کرامت انسانی، بیان نظر و مشارکت، و رشد آزادانه را به رسمیت میشناسد. به گزارش تیم آرشیو کامل، دکتر سیدناصری توضیح میدهد که در قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹، هرگونه رفتار آزاردهنده یا تهدیدکننده نسبت به کودک قابل پیگرد دانسته میشود و این ابزار حقوقی میتواند به مقابله با خشونت پنهان در کنار تربیت پاسخ بدهد.
گزارش حقوقی-اجرایی: چارچوب قانونی در ایران
براساس این چارچوب، والدین به عنوان مدیران مسئول خانواده و صاحبان حق والدِی، باید به جای اعمال سلطه مستقیم، امکان گفتوگو و مشارکت کودک را فراهم آورند. این روند نه تنها با معاهدات بینالمللی همسو است بلکه به لحاظ ملی نیز در راستای حفظ کرامت و امنیت روانی کودک عمل میکند. این رویکرد، به ویژه در راستای کاهش خشونت روانی و جلوگیری از انکار حقوق کودک، نقشی کلیدی دارد و میتواند از طریق آموزشهای رسمی و خدمات حمایتی گسترش یابد.
پیامدهای اجتماعی-فرهنگی
- شکاف نسلی و کاهش گفتوگو بین نسل آگاهی و نسل پدران و مادران با رویکرد سنتی
- اضطراب، عدم اعتماد به نفس و وابستگی بیش از حد به تأیید دیگران در بزرگسالان نسل آلفا
- بازتولید چرخه خشونت—نه به صورت فیزیکی بلکه در قالب کنترل و تحقیر روانی
- کاهش سرمایه اجتماعی در خانوادههایی که اختیارات را محدود میکنند
راهکارهای تحول در والدگری برای نسل آلفا
- آموزش مهارتهای ارتباطی مثبت در مدارس و رسانهها جهت کاهش سلطهگری
- افزایش دسترسی به خدمات مشاوره خانواده برای پیشگیری از بحرانهای روانی
- ترویج گفتوگو و مشارکت خانوادگی به عنوان فضای تمرین دموکراسی
- آگاهیبخشی حقوقی به والدین درباره حقوق کودک و محدودیتهای قانونی
- تغییر گفتمان فرهنگی درباره مفهوم «ولایت» و جایگزینی آن با مسئولیت مشترک
نسل آلفا و آینده تربیت در ایران
در این فضا، والدگری که با فرزندش همزیستی میکند و بر مبنای احترام و گفتوگو است، از نظر جامعه مدنی و حقوقی به عنوان مدل بهتری مطرح میشود. نسل آلفا با سرعت اطلاعاتی و دسترسی به منابع مختلف، به دنبال گفتوگو و مشارکت است و این تغییر رویکرد میتواند به اعتماد اجتماعی و سلامت روانی کودکان کمک کند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این مسیر نیازمند سرمایهگذاری بلندمدت در آموزش والدین، سیاستهای عمومی و ساختارهای حمایتی است تا حقوق کودک در خانه به عنوان یک مبنای اخلاقی و قانونی تثبیت شود.
تحلیل حقوقی-اجتماعی: بازتعریف ولایت و تربیت در ایران
در پایان، باید اذعان کرد که مفهوم «ولایت» والدین در ایران دستخوش تغییرات اجتنابناپذیری است. رویههای اجرایی باید از مالکیت کودک به سمت مسئولیت و مراقبت مستمر هدایت شوند تا کرامت و آزادی رشد کودک حفظ شود. قانون حمایت از کودکان و نوجوانان ۱۳۹۹ به این نکته اشاره دارد که خشونت روانی و تحقیر باید از محیط خانوادگی حذف شود و والدین باید به جای گشودن مسیر ترس، فرصت گفتوگو و مشارکت را فراهم کنند. این تغییر، هرچند دشوار است، برای آیندهای دمکراتیک و اعتمادمحور ضروری است. والدین باید بیاموزند که محبت بدون آزادی، نهایتاً به از دست دادن اعتماد منجر میشود و این تراکم تجربههای منفی میتواند نسل آینده را با اضطراب و بیاعتمادی روبهرو کند. بنابراین، جامعه ایران به رهبری اخلاقی نیاز دارد تا نخستین «مدرسه دموکراسی» را در خانهها برپا کند. این مسیر با آموزشهای مستمر، دسترسی همگانی به خدمات حمایتی و بازتعریف گفتمان تربیتی میتواند به تعادل میان عشق والدین و کرامت فرزند منجر شود. با چنین رویکردی، آینده نسل آلفا نه فقط به عنوان مصرفکننده فناوریها، بلکه به عنوان شهروندی آگاه و مسئول ساخته میشود.