ذبیح الله منصوری: جاعل یا خالق؟ روایت پرخوانندهترین نویسنده تاریخ ایران
گزارشی تازه از زندگی و کارنامه یک چهره ادبی چند رویکره
این پژوهش تصویری-گزارشی به زندگی و سهم ذبیح الله منصوری، نویسنده و مترجم نامدار ایرانی، میپردازد. مستند جدیدی که با کارگردانی حنیف شهپرراد و تهیهکنندگی آریان عطارپور ساخته شده، تلاش میکند تا ابعاد گوناگون این شخصیت ادبی را نشان دهد: از اثرگذاری او در گشودن باب کتابخوانی در ایران تا جنبههای چالشبرانگیز اخلاق حرفهای و نقدهای نسبت به امانتداری ادبی. در این اثر، بازی رضا بهبودی در نقش منصوری و حضور امین قنبری به عنوان مصاحبهکننده، ترکیبی از بازنمایی زندگی، روایت تاریخ ادبی ایران و بررسی رابطه میان کار ادبی و ترجمه را به وجود میآورد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این پروژه در قالب مستند-تصویری به نمایش درآمده و نگاهی چندوجهی به سرنوشت و جایگاه منصوری در تاریخ ادبیات ایران ارائه میدهد.
فیلم با نمایش صحنههای بازسازی از دوران فعالیت منصوری در ساختمان مجلهٔ خواندنیها آغاز میشود و با مرور آثار شاخص او همچون دن کیشوت، خداوند الموت و لولیتا، به تعامل او با ادبیات جهانی و نقش او در ترویج خواندن در ایران میپردازد. این اثر در نوزدهمین جشنواره سینما حقیقت به نمایش درآمد و کوشیده تا مرز میان خلاقیت، اقتباس و دستکاری ادبی را بهگونهای بیابد که مخاطب با تعمق به قضاوتهای خود برسد. این روایت، علاوه بر نمایش جنبههای مثبت او در گسترش کتابخوانی، به نقدهای اخلاقی و بحثانگیز در زمینهٔ امانتداری ادبی نیز اشاره میکند. در ادامه گفتوگوی خبرگزاری خبرآنلاین با آریان عطارپور، تهیهکننده این مستند، مرور میشود.
یکی از نقاط کلیدی پروژه چگونه شکل گرفت؟
در گفتوگو با آریان عطارپور، تهیهکننده پروژه، روشن میشود که انگیزهٔ ساخت این فیلم چگونه پدید آمد. دوستی دیرینه با منصوری، گرایش به زندگی او بهعنوان شخصیت ادبی ناهمگون، و علاقه به بازنمایی پیچیدگیهای مسیر او، همگی جزو عوامل محرک بودند. سازندگان ابتدا کتاب فرهاد ورهرام با عنوان «دیدار با منصوری» را به عنوان گشودۀ کار معرفی کردند و پس از آن، پژوهش و تولید را به طور همزمان پیگیری کردند. در این مسیر، فهم درست از آثار منسوب به منصوری و بازنمایی دقیقِ چالشهای ادبی-اخلاقیِ کار او، تبدیل به محور اصلی روایت شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، پروژه با مصاحبهای اولیه با اسماعیل جمشیدی آغاز شد و در طول یک سال و نیم، پژوهش و تولید به صورت همزمان ادامه یافت.
بازسازی صحنهها و چالشهای فنی
یکی از چالشبرانگیزترین بخشهای پروژه، بازنمایی صحنههای کتابها و اسناد مرتبط با منصوری است. بازسازی صحنههای مربوط به دوران فعالیت در مجلهٔ خواندنیها، با حضور بازیگرانی مانند رضا بهبودی و امین قنبری انجام شد. ضبط این صحنهها در فضاهای متروک و مستند، کار را از منظر بصری به سطحی دیگر ارتقا داد و به مخاطب امکان میدهد تا نه تنها از دید یک روایت بیطرف بلکه از دریچهٔ تجربهای زنده به زندگی او بنگرد. این روند هرچند با دشواریهای زمانی و هماهنگی با کادر تولید همراه بود، اما با همکاری تیمهای پژوهشی و با کمک سیروس علینژاد، مسیر ضبط گفتوگوهای کلیدی با شخصیتهای مطرحی مانند مسعود بهنود در لندن نیز میسر شد. در این بخش، لحن کار با هدف ارائهٔ یک چشمانداز جامع و بدون جانبداری حفظ شد.
نگاه منتقدانه و چندوجهی به اثر منصوری
در گفتارهای اولیه، پرسشِ «جاعل یا خالق؟» برای برخی پرسشگرانی که دربارهٔ کار منصوری پژوهش میکنند، به کانون بحث تبدیل شد. نگارندگان این مستند تأکید میکنند که منظور از این پرسش آن است که او در زمینهٔ ادبیات ایران هم خلاقیت ایجاد کرده و هم در برخی متون دستکاریهایی داشته است. در این اثر، نویسندگان و مصاحبهشوندگان با توجه به مستندات تاریخی، تلاش میکنند تا زوایای گوناگون زندگی او را بهطور برابر روایت کنند. برخی منتقدان در نیمهٔ نخست فیلم، با وجود نقدهای معقول به کار منصوری، در نیمهٔ دوم به تبیین پسزمینههای فرهنگی و اقتصادیِ عصرهای او میپردازند و سعی میکنند تا شرایط دشوارِ کار در آن دوران را روشن سازند. این رویکرد از سوی سازندگان، با پذیرشِ اینکه هر کس در چارچوبِ زمان خود تصمیم میگرفت، به شکل معقولی به مخاطب کمک میکند تا قضاوتی آگاهانهتر ارائه کند. با این وجود، در برخی نظرات، پرسشی طولانی دربارهٔ جایگاه او در ادبیات معاصر باقی میماند: آیا او به اندازهٔ کافی به اصول اخلاقی درستی پایبند بود یا اینکه دستکاریهایی که انجام میداد به قیمتِ از دست رفتنِ اعتمادی عمومی تمام میشد؟ اینگونه پرسشها، نه تنها به فهم عمقی از شخصیت منصوری منجر میشود، بلکه به نقدهای سازندهای دربارهٔ کیفیت ترجمه و اقتباس در ایران نیز دامن میزند. به گزارش تیم آرشیو کامل، فیلم کوشش میکند تا تمامی این مواضع را به شکل متوازن ارائه کند و از طرفی با ارجاع به کتابها و مصاحبههای تاریخی، گشودگیِ نگاه خود را حفظ نماید.
مشارکتهای کلیدی و نقش افراد در تولید مستند
یکی از نکات قابل توجه در این پروژه، حضور و همکاری افراد کلیدی است. حضور رضا بهبودی در نقش منصوری، با توجه به سابقهٔ کارهای تاریخی او و تطابق چهره با شخصیت مورد نظر، به شبیهسازیِ موثر این نقش کمک کرده است. اما نکتهٔ اصلی، حضور اسماعیل جمشیدی به عنوان مصاحبهکنندهٔ اصلی بوده است. این مصاحبه، به عنوان منبعی تاریخی برای بازشناسی ابعاد مختلف زندگی منصوری در نظر گرفته میشود. حضور او در گفتگوها و ارتباط با دیگر چهرههای ادبی و فرهنگی، به حفظ تعادل بین روایتها و ارائهٔ دیدگاههای گوناگون کمک کرده است. در بخش پژوهش و نگارش نیز، کتاب «دیدار با ذبیحالله منصوری» به عنوان منبعی مهم در ساختار فکری فیلم شناخته میشود و نقش کلیدی در درک عمیقتر از سابقهٔ فکری و عملی منصوری ایفا میکند. ادامهٔ پژوهشها و مصاحبههای معمولاً با تحلیلگران ادبی و پژوهشگران تاریخ ایران تداوم یافت تا تصویری روشنتر از جایگاه منصوری در تاریخ ادبیات ایران ارائه دهد. این مسیر، در حالی دنبال میشود که فیلمسازان با درکِ ارزشِ یادداشتهای مکتوب و مصاحبههای شفاهی، تلاش میکنند تا مخاطب را به یک قضاوت آگاهانه ترغیب کنند.
تحلیل پایانی و چشمانداز حقوقی-اخلاقی
مهمترین پیام مستند این است که حافظهٔ ادبیات ملی تنها با یک زاویهٔ دید قابل فهم نیست و برای درک کاملِ زندگی نویسندگان، باید در سایهٔ عدالت رسانهای، به بررسیِ زمینههای اجتماعی، فرهنگی و حقوقیِ متنهای ادبی پرداخت. در ایران، مسائل مربوط به حق تألیف و امانتداری ادبی به تدریج با گسترش آگاهی عمومی و تقویت چارچوبهای قانونی، به تقاضاهای بیشتری پاسخ میدهد. این مستند با ارائهٔ گفتمانهای گوناگون دربارهٔ منصوری و آثار او، به فهمِ عمیقتر از نحوهٔ مواجههٔ ما با متنهای ترجمهشده و اقتباسی کمک میکند. همچنین، با تأکید بر اینکه یاوهگویی یا برچسبزدن سریع پاسخ نیست، مخاطبان را به تفکر نقادانه و پرهیز از قضاوت ساده دعوت میکند. لازم است که در خطمشیهای اخلاقیِ تولیدِ محتوای ادبی، به شفافیت منبع، صحت ارجاع و احترام به حقوق مؤلفان و مترجمان توجه شود. از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران، حفظ حقوق مولفان و مستخدمان ادبی از طریق رعایت امانتداری و استنادات دقیقِ منابع، یکی از خطوط قرمزِ اخلاقی در هر تحلیل و روایت است. بهگزارشِ این مستند، میبینیم که هر رویکردی که با توجه به واقعیتهای تاریخی همراه باشد، میتواند برای نسلهای آینده کارکردی آموزنده داشته باشد؛ به شرط آنکه از افراط پرهیز شود و به جای برچسب زدن، گفتوگو و تحلیل عمیق دنبال شود.
به گزارش تیم آرشیو کامل