پنج برگ سند: بازتعریف حق تاریخی ایران بر جزایر خلیج فارس
به گزارش تیم آرشیو کامل، نگهداشت پنج برگ سند در آرشیو کتابخانه ملی امارات متحده عربی بازتابی از مناقشات تاریخی درباره مالکیت ایران بر جزایر خلیج فارس است. این اسناد که با رویکردی حقوقی و تاریخی به بررسی سوال از ابتدا تا انتهای دوره خروج بریتانیا میپردازند، نشان میدهد که پیش از هر نتیجه نهایی، پرسش درباره تعلق سرزمینی این جزایر بر پایه مدارک موجود همچنان مطرح بوده است.
زمینه تاریخی و جغرافیایی
خلیج فارس همواره با مناقشاتی تاریخی همراه بوده است. منابع تاریخی نشان میدهند که در دورههای پیشین این منطقه جزئی از خاک ایران محسوب میشد و جزایر آن نیز به عنوان بخش جداییناپذیر از ایران مطرح بودند. در این راستا، میرزا آقاسی در دوره صدراعظمی خود به تأکید بر این موضوع پرداخته بود که کل خلیج فارس به نوعی بخشی از خاک ایران است. بریتانیا از سالهای ۱۷۶۳ تا ۱۹۷۱ حضور اداری-اقتصادی گستردهای در این حوزه داشته و تشکیلاتی چون اقامتگاه رزیدنت خلیج فارس را برای اداره مستعمرات خود در مناطق مختلف مانند بوشهر، بحرین و دبی برقرار ساخته بود. این تشکیلات نمایندگی سیاسی بریتانیا در خلیج فارس محسوب میشد و امور مستعمرات این کشور را در آنجا هدایت میکرد.
بررسی پنج برگ سند
این پنج برگ سند که به دستکم از آرشیو کتابخانه ملی امارات متحده عربی آرشیو شده است، در لابهلای مکاتبات اداری دوره خروج بریتانیا از منطقه دیده میشود. موضوع این اسناد، چگونگی تثبیت منافع کشورهای خارجی و بهکارگیری آن برای تعیین وضعیت جزایر در دوران پس از استعمار است. این مکاتبات به ویژه درباره جزایری چون آریانا (صیربنعیر)، ارزنه و زرکوه بحث میکند و نشان میدهد که با وجود حضور انگلیس در این منطقه، این جزایر پیش از تصرف از نظر نقشه و حقوق جزو خاک ایران محسوب میشدند. در این اسناد همچنین به مذاکرات و نگرانیهای شرکتهای نفتی و وزارت خارجه بریتانیا درباره سرعت استخراج نفت از هر جزیره اشاره شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل در یکی از مکاتبات آمده است: «سرعت عامل مهمی است.» این جمله، نشاندهنده اولویتبندی زمانی در تعیین سرنوشت جزایر در دوران ترک منطقه است. این اسناد همچنین اشاره میکنند که در برخی مذاکرات گذشته ایران درباره این جزایر سکوت کرده است و در سایه این سکوت، کشورهای امارات متحده عربی و قطر با نفوذ بریتانیا موضعگیریهای گوناگون در این زمینه انجام دادهاند. این نکتهها، در کنار نامهای تاریخی جزایری مانند زرکوه و آریانا، بر سابقه طولانی تعلق این جزایر به ایران تأکید میکند؛ هرچند در طول تاریخ، برخی مذاکرات با انگلیس و دیپلماسی مناقشهآمیز بین ایران و سایر کشورها همچنان به شکلهای مختلف دنبال شده است. به رغم این پیچیدگیها، برخلاف مرور برخی نقشههای قدیمی، نامهای زرکوه و آریانا به وضوح نشان میدهند که این جزایر پیش از ورود بریتانیا به منطقه از نظر تاریخی جزئی از ایران بودهاند. با این حال، اسناد نشان میدهند که در مذاکرات بین دولت وقت ایران و انگلیس درباره جزایر مختلف، در برخی موارد سکوتی وجود داشته و در سایهٔ این سکوت، برخی بازیگران منطقهای از جمله امارات متحده عربی و قطر با حمایت انگلیس نسبت به مالکیت این جزایر ادعاهایی مطرح کردهاند. این مجموعه پنج برگ سند، در کنار سایر نقشههای کهن، به یادآوری تاریخ طولانی تعلق جزایر به ایران میپردازد؛ اما همچنان روشن است که هرگونه نتیجهگیری باید با لحاظ احترام به مهاجرتهای تاریخی و ملاحظات حقوقی و دیپلماسی دنبال شود.
نتیجهگیری و پیامدهای تاریخی-حقوقی
در کنار بحثهای تاریخی، این اسناد نشان میدهند که ادعای ایران بر جزایر خلیج فارس با توجه به شواهد تاریخی و نقشههای قدیمی همچنان در کانون تحلیل پژوهشگران باقی میماند. این مجموعه به ویژه در قالب پنج برگ سند میتواند به عنوان منبعی تاریخی برای پژوهشهای حقوق بینالملل و تاریخ سیاسی ایران مورد استفاده قرار گیرد و به بازنگری در رویکردهای دیپلماسی و حفظ منافع ملی در دورههای بحرانی کمک کند. حفظ و تقویت حافظه تاریخی و استفاده از منابع آرشیوی برای روشنسازی روندهای حقوقی و سیاسی از مهمترین وظایف پژوهشگران است.
تحلیل حقوقی-اجرایی
این تحلیل، با تکیه بر متنهای تاریخی و چارچوبهای حقوقی ایران، بر اهمیت استفاده از اسناد archival برای فهم دقیق سازوکارهای دیپلماسی و مدیریت منابع طبیعی در منطقه تأکید دارد و میگوید هرگونه برداشت از این اسناد باید با رعایت اصول حقوقی و انصاف تاریخی انجام شود تا از سوءِبرداش و جهتدهی سیاسی جلوگیری شود.