نشست نقد و بررسی کتاب آهنگ سرگذشت در کافه کتاب ثالث
در شبی مهرآلود و با حضور جمعی از پژوهشگران، هنرمندان و علاقهمندان به تاریخ موسیقی معاصر ایران، نشست نقد و بررسی کتاب آهنگ سرگذشت برگزار شد. این اثر به زندگی فهیمه اکبر، یکی از چهرههای تأثیرگذار در موسیقی و فرهنگ ایران در طول دهههای قرن بیستم میپردازد و ابعاد شخصی، هنری، اجتماعی و سیاسی زندگی او را در بازهای از حدود ۹۱ سال عمرش کاویده است. صفحه نقد کتاب با حضور نویسنده معاصر معصومه جوادی نسب و همچنین گلی اکبر (دختر بانو اکبر)، سودابه سالم (موسیقیدان و آهنگساز سابق)، سایه اقتصادینیا (مدرس ادبیات فارسی)، سیدعبدالجواد موسوی (نویسنده و منتقد)، و دیگر پژوهشگران برگزار شد تا به بررسی صحت و انسجام روایتها و همچنین نحوه بازنمایی تاریخ موسیقی در این کتاب بپردازد. به گزارش تیم آرشیو کامل، جلسه با تشریح انگیزههای نگارش اثر و شیوه پژوهش آغاز شد و در ادامه به تفصیل درباره روش جامع پژوهشگران برای جمعآوری روایتهای تاریخی موسیقی ایران و نقش زنان در این تاریخ پرداخته شد.
خلاصهای از محتوای کتاب و رویکرد نگارنده
کتاب آهنگ سرگذشت به زندگی فهیمه اکبر میپردازد؛ زن موسیقیدان با sery آرام اما اثرگذار که در طول زندگی از همنشینی با چهرههای مطرح موسیقی روز استفاده کرده و در عین حال با مشکلات اجتماعی و فشارهای ناشی از تاریخ و سیاست روبهرو بوده است. نویسنده تلاش کرده است از طریق مصاحبهها، مدارک زندگی خانوادگی و مستندهای تاریخی، تصویری چندبعدی از زندگی اکبر ارائه دهد؛ تصویری که تنها به صدای او محدود نمیشود بلکه به روابط انسانی، کاراکترهای سیاسی و فرهنگی و موقعیتهای اجتماعی او نیز میپردازد. در این کتاب به جنبههایی چون چگونگی شکلگیری شهرت، فعالیتهای اجتماعی، و تجربه زیستن در ایرانِ قرن بیستم توجه شده است. گویی نویسنده در کنار جمعآوری اسناد، روایتهای مردمی و خانواده را هم به کار برده تا نگرش کاملتری از زندگی این هنرمند ارائه دهد. در مقدمه اثر، نویسنده توضیح میدهد که چگونه و چرا برای ثبت زندگی و کار فهیمه اکبر اقدام کرده است و این اقدام را در قالب روایتِ تاریخی-ادبی جای داده است تا مخاطب علاوه بر فهم سالهای زندگی او، با پویاییهای فرهنگی و اجتماعی آن دوره نیز آشنا شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، کتاب روی لایههای مختلف زندگی اکبر متمرکز است و از منظر جنسیتی و طبقاتی نیز تحلیلهایی ارائه میدهد که میتواند دیدگاه تازهای نسبت به جایگاه زنان در تاریخ موسیقی ایران باز کند.
تصاویر و روایتهای حاضر در نشست
دختر بانو اکبر، گلی اکبر، در بخشهای ویدئویی و حضوری، درباره تجربه همکاری با نویسنده سخن گفت و از دقت در بازسازی زندگی مادرش اظهار رضایت کرد. او با یادآوری تماسهای اولیه برای پژوهش درباره مادرش و سپس ادامه همکاری تا نگارش کتاب، به نقش خانوادگی اکبر در فرایند پژوهش اشاره کرد. از نگاه او، کتاب نه تنها به عنوان یک زندگینامه بلکه به عنوان سندی تاریخی در حفظ و ارائه نقش زنان در موسیقی و فرهنگ ایران مطرح است. در کنار این روایت، سودابه سالم، موسیقیدان و آهنگساز، به جنبههای صدای اکبر و نقش او در آثار موسیقایی اشاره کرد و گفت که صدای فهیمه اکبر با وجود مشترک بودن آهنگها با ترانههای اروپایی، با شعرهای اصیل فارسی ارتباط عمیقی داشت. سالم تأکید کرد که این صدا، با وجود برخورداری از قابلیتهای منحصر به فرد، کمتر به درستی معرفی شده است و این کتاب میتواند گشایشی برای بازشناسی آن باشد. وی همچنین به تفاوت بین زندگی خصوصیِ یک هنرمند و نقش اجتماعی او اشاره کرد و گفت که کتاب در عین روایت زندگی فردی، به امکانِ حضور زنان در حوزه فرهنگ و هنر در ایران现代 میپردازد. همچنین گفتگوی دیگری با حضور سایه اقتصادینیا، مدرس ادبیات فارسی دانشگاه جرج تاون، به بررسی ابعاد فکری و فرهنگی اکبر پرداخت و بر اهمیت تحلیلهای جنسیتی و طبقاتی در این اثر تأکید کرد. او اظهار داشت که از منظر حقوقی و اجتماعی، رویکرد کتاب میتواند به مطالعات تاریخی فرهنگی کمک کند اما باید با توجه به واقعیتهای اجرایی آن دوره و با رعایت چارچوبهای قانونی و اخلاقی ارائه شود. در نهایت موسوی، نویسنده و منتقد، به نکات مثبت اثر از جمله خوشخوانی و روایت تازه زندگی فهیمه اکبر اشاره کرد و گفت که کتاب با حفظ وفاداری به واقعیتها، از راه نوآوری در طراحی پاورقیها، اطلاعاتی مکمل و همزمان با متن اصلی ارائه میدهد که به فهم بهتر مخاطب کمک میکند.
بازنمایی زندگی فهیمه اکبر در بستر تاریخ موسیقی ایران
بحثِ ارائه تصویری واقعگرایانه از زندگی یک موسیقیدان زن در چارچوب تاریخ معاصر ایران، محورِ اصلی کتاب است. نویسنده تلاش کرده تا روابط اجتماعی و ساختارهای قدرت را در کنار جنبههای هنری و موسیقایی این شخصیت ببیند و از این منظر، زندگی او را به عنوان بازتابی از امکانات زنان مدرن در ایران قرن بیستم تحلیل کند. در این راستا، کتاب به ترکیبی از روایات خانوادگی، اسناد آرشیوی و یادداشتهای پژوهشگران تکیه میکند تا به خواننده تصویر جامعی از چندلایه بودن شخصیت اکبر ارائه دهد. به گزارش تیم آرشیو کامل این اثر، با وجود چالشهای پژوهشی و محدودیتهای تاریخی، نویسنده موفق شده است صدای اکبر را در قالب روایت زندگی و آثار او بهطور همزمان در قالب یک زندگینامه تاریخمند معرفی کند. در بخش دیگری از بحثهای نشست، به وجوه نوآورانه کتاب اشاره شد: استفاده همزمان از پاورقیهای کتاب در کنار متن اصلی، ارائه منبعشناسی دقیق و ارجاع به اسناد تاریخی و فرهنگی، که به گفته منتقدان، به جذابیت اثر و سهولت در دنبال کردن رویدادهای زندگی اکبر کمک میکند. این نوآوری در طراحی پاورقیها از دید برخی کارشناسان، گامی رو به جلو در ارائه تاریخ شفاهی موسیقی ایران محسوب میشود و میتواند الگویی برای نگارشهای بعدی باشد. در عین حال، نقدهایی نیز مطرح شد مبنی بر اینکه برخی از دورانِ حساس تاریخی و فشارهای اجتماعی آن زمان باید با دقت بیشتری بررسی شود تا تصویر کاملتری از مواجهات زنان با سیستمهای قدرت ارائه گردد. این نکته، اگرچه از سوی برخی شرکتکنندگان مطرح شد، اما به نظر میرسد که کتاب با حفظ نسبتاً دقیق واقعیت و درنظر گرفتن زوایای شخصی و اجتماعی، توازنی نسبی میان جنبههای شخصی و تاریخی ایجاد کرده است. در این میان، اشاره به موزهها و فضاهای نمایشی و نقدِ برخی گزارشها نسبت به روایتهای ناقصِ تاریخ موسیقی نیز از نکات قابل توجه جلسه بود که نشان میدهد چگونه بازنمایی تاریخ موسیقی ایران به صورت پویا و چندسطحی دنبال میشود. این رویکرد میتواند برای پژوهشهای آینده، به ویژه در زمینه نقد و بررسی آثار زندگینامهای و تاریخموسیقایی، الهامبخش باشد. در نهایت، تمامی شرکتکنندگان بر اهمیت ثبت و حفظ صدای زنان در تاریخ موسیقی ایران تأکید کردند و این کتاب را گامی مهم در گشودن گفتوگوهای تازه درباره هنرمندان زن در تاریخ معاصر دانستند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نشست با نگاهی به آینده پژوهشهای مرتبط و احتمال تدوین آثار تکمیلی درباره زندگی و آثار فهیمه اکبر برگزار شد.
تحلیل حقوقی-اجتماعی
این بررسی از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران، بر اهمیت نشر و بازنمایی درست تاریخ فرهنگی و هنری زنان در ایران تأکید میکند و با حفظ احتیاطهای لازم درباره ابعاد اجرایی و خانوادگی، میکوشد تصویری منصفانه از زندگی یک شخصیت فرهنگی برجسته ارائه دهد. کتاب آهنگ سرگذشت با رعایت استانداردهای اخلاقی و حقوقی، به شکل استاندارد و محتاطانه به روایت زندگی فهیمه اکبر میپردازد و از هرگونه اغراق یا تحلیلهای مغایر با مقررات قانونی پرهیز میکند. نقدهای پیرامونی نیز نشان دهنده این است که رویکرد پژوهشی نویسنده تا چه اندازه توانسته است با حفظ نسبت مناسب میان واقعیتهای تاریخی و روایتهای زیسته، درک عمومی از نقش زنان در موسیقی ایران را ارتقاء دهد. همچنین توجه به جنبههای طبقاتی و اجتماعیِ زندگی اکبر میتواند به فهم بهتری از جایگاه زنان در فضاهای فرهنگی و هنرهای مردمی در دورههای مختلف تاریخی کمک کند، بدون ورود به مباحث سیاسی یا امنیتی حساس. به طور کلی، میتوان گفت که این اثر با رویکردی پژوهشی-ادبی، به بازنمایی تاریخی-فرهنگی زنان در ایران کمک میکند و برای نسلهای آینده میتواند منبعی قابل اعتماد و مفید باشد.