بازتاب تاریخی پیانوی ایرانی در یک رویداد موسیقی-فرهنگی
شامگاه ۲۸ آذرماه، در فرهنگسرای ارسباران ، پنجاهودومین شب موسیقی این مجموعه با رویدادی ترکیبی روبهرو شد که هم اجرای موسیقی را دربرداشت و هم بازخوانی مسیر تاریخی پیانوی ایرانی را بهتصویر کشید. این رویداد با محوریت رونمایی از کتاب جدیدی با عنوان «مشق پیانونوازی ایرانی مطابق با کوک فرنگی» برگزار شد و ویرایش و اجرای اثر به عهدهٔ محمدرضا امیرقاسمی بود. به گزارش تیم خبری این رویداد، این نشست تلاش کرد تا میراث پیانوی ایرانی را از ورود اولیهٔ ساز به دربار قاجار تا بازتولیدهای معاصر آن به زبان پژوهشی و اجرایی روایت کند.
برنامه با آمیختگیِ دو سازهٔ غربی و ایرانی آغاز شد؛ پیانو بههمراه تمبک اجرا شد و بخش نخست برنامه مروری بر شیوههای شاخص پیانوی ایرانی بود. در این بخش بهروشنی نشان داده شد که چگونه موسیقیدانان ایرانی با وجود نبودِ مدرسِی منطبق بر ساز پیانو در آغاز، به بازآفرینیِ شیوههای شریفِ سنتی پرداختند. در این راستا قطعاتی چون «چارگاه» بر پایهٔ کتاب مشق پیانونوازی ایرانی اثر محمودخان مفخمالملک، نمایشِ باغ شاه اثر مشیرهمایون شهردار، پیشدرآمد اصفهان اثر مرتضی محجوبی و قطعهٔ «انتظار» از جواد معروفی اجرا شد. همچنین بخشی از برنامه با اجرای آواهای ملی و همنشینی با فضای یلدا همراه شد. این اثر با وجود تفاوتهای سازگانی میان دورهها اما نشان از پیوستگیِ تاریخیِ موسیقیِ ایران با نسل معاصر داشت.
در ادامهٔ مراسم، رونمایی از کتابی با عنوان «مشق پیانونوازی ایرانِ مطابق با کوک فرنگی» صورت گرفت. کتاب که بهوسیلهٔ نشر خنیاگر انتشار یافت، با ویرایش و بازنویسیِ محمدرضا امیرقاسمی همراه بود و به عنوان یکی از منابع مهمِ پژوهشی در حوزهٔ پیانوی ایرانی معرفی شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این کتاب تلاشی است برای ثبتِ اولین رئوسِ رنگِ کاملِ محمدصادقخان سرورالملک در رُنگی جدید، و جلدِ طراحیشده با بازنماییِ پوستهٔ پیانو برگرفته از پنجرههای ارسی، رنگ فیروزهایِ ایرانی و کاشیکاریِ اواخر قاجار است که نگاهی به سردر باغ ملی را هم دربردارد.
شهاب منا، پژوهشگر و مدیر نشر خنیاگر، با اشاره به اسنادِ تاریخی، توضیح داد که ورودِ سازهای فرنگی به ایران در دورهٔ صفویه آغاز شد اما در دورهٔ قاجار شدتِ این ورود افزایش یافت. او به نقشِ پیانو در این دوره اشاره کرد و گفت که نخستین نوازندهٔ پیانو در ایران محمدصادقخان سرورالملک بود و شاگردِ برجستهٔ او مشیرهمایون شهردار محسوب میشد. ادامهٔ این مسیر با مرتضی محجوبی است که حضورِ وی به توسعهٔ شیوههای قدیمیِ پیانویی ایران در دورانِ معاصر انجامید. همچنین میمِرَتِ محتوای کتاب نشان میدهد که برای نخستینبار رنگِ کاملِ «محمدصادقخان سرورالملک» در کتاب آمده و طراحیِ جلد بهگونهای انجام شده که الهامگرفته از ویژگیهایِ معماریِ دورانِ قاجار است.
میرعلیرضا میرعلینقی، پژوهشگر تاریخ موسیقی و منتقد، با تأکید بر تلاقیِ تاریخیِ دو مکتبِ موسیقیِ مرتضی محجوبی و جواد معروفی، اشاره کرد که موسیقیِ ایرانیِ امروز با بازکوشیِ گذشته بهسویِ بازتعریفِ صداهای چندصدایی گام برمیدارد. او توضیح داد که هرچند پیانو چندصده سال است که وارد ایران شده، اما قرائتِ امروز ازِ این ساز، تنها بازتابِ یک مسیرِ تاریخی نیست؛ بلکه کنشِ زندهای است که بهطورِ مستقیم با نیازِ موسیقیِ امروز ارتباط میگیرد. این روایتِ پژوهشی بهویژه در کنارِ آثاری که از دیدگاهِ تاریخی بررسی میشوند، میتواند به بازشناسیِ این ساز در سبدِ موسیقیِ ایرانی کمک کند.
در پایانِ برنامه، امیرقاسمی از نشر خنیاگر، شهرام صارمی و میرعلیرضا میرعلینقی سپاسگزاری کرد و اعلام نمود که ادامهٔ مجلدهای کتاب در آینده نیز منتشر خواهند شد. او گفت این کار ادایِ دینی است به پیانوی ایرانی و از برگزاری کنسرتی با ورودِ آزاد برای عموم خبر داد که به یادِ پدرش و به پاسِ همراهی همسرش برگزار خواهد شد. کتاب «مشق پیانونوازی ایرانی» از طریق مراکز فروش کتاب موسیقی و کانالهای نشر خنیاگر در دسترس علاقهمندان است.
بهطور خلاصه، این رویداد نهتنها به عنوان یک ارائهٔ اجرایی، بلکه بهعنوان گشایشِ بحثی پژوهشی دربارهِٔ جایگاهِ پیانو در ایران، مسیرِ تاریخِ این ساز و پالایشِ کانونیِ میراثِ موسیقیِ ایرانی مطرح شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، تلاش برای حفظِ اصالتِ موسیقیِ ایرانی همراه با پذیرشِ تأثیرهای بیرونی، میتواند نقشی کلیدی در تداومِِ نسلِ نو از پژوهشهای موسیقیِ ایرانی ایفا کند.
کتاب-رویکرد پژوهشی و رونمایی
در ادامهٔ رویداد، رونمایی از کتاب «مشق پیانونوازی ایرانی مطابق با کوک فرنگی» صورت گرفت؛ کتابی که به نظر میرسد با هدفِ ایجادِ میانجیِ پژوهشی بین مکتبهای قدیم و نگاهِِ امروز، میتواند به عنوان یکی از منابعِ مهمِ شناختِ پیانوی ایرانی مطرح شود. امیرقاسمی با اشاره به سفرِ تاریخیِ موسیقیدانان ایرانی گفت که ورودِ سازهای غربی به ایران در دورهٔ قاجار بهطورِ جدیتری دنبال شد و این کتاب، بهنوعی روایتِ این فرایند را بهدست میدهد.
این اثر همچنین به طراحیِ جلدِ کتاب و بازنماییِ منظرِ تاریخیِ دربارِ قاجار اشاره میکند و در کنارِ شرحِ شیوههای شاخصِ پیانوی ایرانی، بهارجحیتِ حفظِ میراثِ موسیقیِ ملی در برابرِ تغییراتِ زمانی اشاره مینماید. به گزارش تیم آرشیو کامل، این کتاب میتواند برای پژوهشگرانِ موسیقی، دانشآموزان و علاقهمندان به تاریخِ موسیقیِ ایران دامنهای گسترده از منابع تاریخی را ارائه دهد و به گسترشِ آگاهیِ عمومی از میراثِ موسیقیِ ایران کمک کند.
تحلیل فنی-اجرایی با رعایت قوانین جمهوری اسلامی ایران
در کنارِ ارزشِ پژوهشی، رویدادِ ارسباران نشان میدهد که حفظِ سازهٔ تاریخیِ موسیقیِ ایران در کنارِ پذیرشِ گشایشِ اجراییِ کلاسیکِ غربی، میتواند به صورتِ متوازن و علمی انجام شود. این رویداد با حفظِ اصالتِ آثارِ سنتی و ارائهٔ بازخوانیِ معاصر، نشان میدهد که پژوهشِ موسیقیِ ایرانی میتواند از طریقِ همکاریِ میانِ پژوهشگران، نوازندگان و ناشران به تقویتِ زبانِ موسیقیِ ملی اقدام کند. از منظرِ قانونی و اجرایی، انتشارِ کتاب و ارائهٔ پژوهشِ تاریخی باید با رعایتِ اصولِ فرهنگی و حفظِ امنیتِ عمومی انجام شود و هرگونه کاربردِِ سیاسی یا جهتگیریِ امنیتی از مطالبِ رویداد باید پرهیز شود. این رویکرد، بهویژه برای پروژههای پژوهشیِ علمیِ موسیقی که به زبانِ عمومی عرضه میشوند، ضروری است و میتواند به تقویتِ سرمایهٔ فرهنگیِ کشور بیانجامد.