سرریز سد خاکی روستای درکو در جزیره قشم
در اثر بارشهای اخیر و تغییرات نزولی و عرضی در مسیر رودخانههای محلی، سد خاکی واقع در روستای درکو در جزیره قشم با برای نخستین بار در این فصل به طور گسترده سرریز شد. این سد که دامنهای نسبتاً بلند و شاخههای متعدد دارد، در طول تاریخ به عنوان یکی از نقاط کانونی برای تأمین آب نخلستانهای منطقه و پایداری منابع آبی باغات محلی شناخته میشود. با این حال، حجم بالای سیلاب طبیعی منجر به عبور آب از بدنه سد و ورود به مسیرهای پاییندست شده است و این پدیده تأثیرات متعددی بر کشاورزی و شیوههای مدیریت منابع آبی منطقه بر جای گذاشته است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد بازتابی است از تعادل پیچیده بین استفاده از منابع آبی برای کشاورزی و حفظ اکوسیستمهای محلی در محیطی که به شدت به تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی پاسخ میدهد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این سد با طول و گسترش قابل توجهی که دارد، به دلیل وجود شاخههای متعدد و عمق بیش از سه تا چهار متر در برخی نقاط، همواره به عنوان یک نقطه عمیق در چشمانداز آبی جزیره قشم شناخته شده است و تصویر کامل آن در یک قاب واحد دشوار است. این ویژگیها باعث شدهاند که سد درکو به یکی از جاذبههای بالقوه گردشگری غرب جزیره بدل شود و فرصتهای جدیدی برای جذب گردشگران داخلی و خارجی ایجاد کند. با این حال، در سالهای اخیر توسعه مزارع پرورش میگو در بالادست سد، به طور جدی بر تأمین پایدار آب سد اثر گذاشته و نگرانیهای مربوط به آینده منابع آبی منطقه را تشدید کرده است. این مسأله میتواند به چالشی جدی تبدیل شود و نیاز به مدیریت دقیق منابع آبی و پالایش سیاستهای استفاده از آب را بیش از پیش آشکار کند. در کنار این بحثها، موقعیت جغرافیایی سد و دسترسی آسان به آن، میتواند به یک نقطهٔ تلاقی میان فعالیتهای زیستمحیطی و اقتصاد محلی تبدیل شود، به شرط آنکه اقدامات حفاظتی و مدیریتی مبتنی بر شناسایی دقیق خطرات و ارزیابی اثرات محیطی صورت گیرد. در این میان، سازمانهای مرتبط با آب و محیط زیست باید با هماهنگی دقیق با مقامات محلی و ساکنان روستا، طرحهای پشتیبانی آبی و مدیریت منابع در بلندمدت را دنبال کنند تا از منظر امنیت آبی و سلامت اکوسیستم منطقه در کنار پتانسیلهای توسعه گردشگری، توازنی پایدار برقرار شود. همچنین لازم است که نهادهای ناظر با ایجاد سازوکارهای شفاف برای پایش و گزارشدهی مداوم، سهم هر بخش در مصرف آب را در سطوح مختلف پایش کرده و از هرگونه دستاندازی به منابع آبی جلوگیری کنند تا از آسیبهای احتمالی در آینده جلوگیری شود. این رخداد میتواند به عنوان یک زنگ هشدار برای ارزیابی مجدد مدلهای بهرهبرداری از منابع آبی در مناطق خشک و کمآبی مانند جزیره قشم محسوب شود و فرصتهای آموزشی و پژوهشی را در حوزه مدیریت منابع آبی و پایداری زیستبومی تقویت کند.
ویژگیهای فنی و تاریخی سد درکو
سد خاکی روستای درکو در دل طبیعت بکر جزیره قشم واقع شده است و در پاییندست کوههای پیرامونی روستا گشته است. این سد به واسطه موقعیت جغرافیایی ویژه خود و ارتفاع قابل توجه آن در طول سالهای متمادی به عنوان منبعی برای آبرسانی به نخلستانهای منطقه و تأمین مصارف کشاورزی شناخته شده است. از منظر فنی، سد از چند شاخه مختلف تشکیل شده است که پیشینیان با استفاده از منابع طبیعی و با تلاشهای مداوم در طول بیش از یک قرن گذشته این سد را برای تأمین آب استفادهشدنی به وجود آوردهاند. عمق سد در برخی نقاط به سه تا four متر میرسد و این ویژگی امکان حرکت قایقها و بازدید از دریاچه را در بخشهای مختلف آن فراهم ساخته است. با وجود طول و گسترهٔ وسیع سد، طراحی شاخههای چندگانه آن به گونهای است که تصویر کامل سد را نمیتوان در یک نما جا داد، بنابراین هر بازدید باید با نگاه دقیق به نقشههای محلی و راهنماییهای کارشناسان انجام شود. این خصیصهها سد درکو را به یکی از جاذبههای گردشگری همزمان با کارکردهای آبی تبدیل کرده است و اهمیت آن را در توسعهٔ گردشگری غرب جزیره قشم نشان میدهد.
پیامدهای آبی-زیستی و گردشگری
یکی از جنبههای قابل توجهٔ این رویداد، تأثیر آن بر منابع آبی منطقه است. سد بهعنوان منبعی برای آبیاری نخلستانهای گسترده در طول دهههای گذشته عمل کرده و با جذب آب از بالادست به کشاورزان کمک کرده است. با این حال، توسعه مزارع پرورش میگو در بالادست سد، در سالهای اخیر فشار زیادی را بر تأمین آب سد وارد کرده است. این مسئله به معنای آن است که اگر مدیریت منابع آب به درستی صورت نگیرد، ممکن است با کاهش سطح آب یا تغییر تیوبولوژی آبی رودخانهها، کشاورزی و زندگی روستایی با مشکل مواجه شود. در نقطه مقابل، ظهور سد درکو به عنوان یک جاذبهٔ گردشگری با ارائه چشماندازهای طبیعی و فرصتهای بازدید دریایی-بومی میتواند به توسعهٔ اقتصاد محلی کمک کند؛ اما همواره نیازمند ارزیابی دقیق از اثرات زیست محیطی است تا تعادل بین توسعهٔ گردشگری و حفظ منابع آبی حفظ شود. این تعادل به ویژه در جزیره قشم که به شدت به منابع آبی و اکوسیستمهای دریایی وابسته است، از اهمیت بالایی برخوردار است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویداد فرصتی برای بررسیٔ دقیق مدلهای مدیریتی است که بتواند هم به حفظ منابع آبی منتهی شود و هم به رونق گردشگری و اشتغال محلی کمک کند.
چالشها و خطرات اجرایی
یکی از مهمترین چالشها، حفظ پایداری منابع آبی در مواجهه با تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی است. با گسترش فعالیتهای مرتبط با پرورش میگو در بالادست سد، احتمال افزایش مصرف آب و آلودگی احتمالی منابع آبی وجود دارد که میتواند به کاهش کیفیت آب و اثرگذاری منفی بر اکوسیستمهای منطقه منجر شود. همچنین، مدیریت مخازن سد در برابر سیلهای ناگهانی و فرسایش شیبهای کناری را به یک مسئولیت مهم تبدیل کرده است. برای جلوگیری از تکرار پدیدههای مشابه، نیاز است که ابزارهای نظارتی دقیقتری در سطح محلی و ملی ایجاد شود تا از نقض حقوق منابع آبی و عدم پایش مناسب جلوگیری گردد و شفافیت دادههای آبی افزایش یابد. در کنار این مسائل، باید به نیازهای ساکنان روستاهای اطراف، خصوصاً کسانی که از آب سد برای آبیاری باغات و مزارع استفاده میکنند، توجه شود تا اطمینان حاصل شود که این رویداد منافع عمومی را تامین میکند و به هیچوجه به حقوق بهرهبرداران محلی لطمه وارد نمیآورد.
پیشنهادات برای حفاظت از منابع آبی و بهبود مدیریت
برای کاهش خطرات آینده و بهبود مدیریت منابع آبی، پیشنهاد میشود که: 1) پایش منظم و دسترسی آزاد به دادههای آبی در سطح محلی و ملی تقویت شود تا هر گونه کاهش یا تغییر در سطح آب سریعاً مشخص شود؛ 2) طرحهای مدیریت مزارع پرورش میگو در بالادست با توجه به نیاز آبی سد و وضعیت منابع آب اجرایی شود و از طریق ارزیابی تأثیر زیست محیطی صورت گیرد تا از آلودگی و تغییرات اکوسیستم جلوگیری شود؛ 3) هماهنگی بین دستگاههای اجرایی، رسانهها و جامعه محلی برای ارائه گزارشهای آسیبشناختی و پاسخدهی سریع به بحرانها به وجود آید؛ 4) افزایش آگاهی عمومی دربارهٔ مدیریت پایدار منابع آبی و نحوهٔ بهرهبرداری از سد و منابع آبی موجود، با استفاده از برنامههای آموزشی و کارگاههای تخصصی؛ 5) بررسی امکان ایجاد سامانههای هشدار سریع سیلاب و پایش عمق آب در نقاط مختلف سد، تا بتوان بهطور پیشگیرانه با مخاطرات احتمالی برخورد کرد. این گامها میتواند به حفظ تعادل بین نیازهای کشاورزی، گردشگری و حفظ محیط زیست کمک کند و از پیامدهای ناخواستهٔ آینده جلوگیری کند.
تحلیل حقوقی-اجرایی
در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، مدیریت منابع آبی و حفاظت محیط زیست از جمله وظایف نهادی است که هم وظیفه تأمین آب برای کشاورزی و مصارف عمومی را بر عهده دارد و هم وظیفه حفظ سلامت اکوسیستمهای حساس را در نظر میگیرد. اجرای پروژههای آبرسانی و استفاده از منابع آبی باید با مجوزهای معتبر، نظارت مستمر و ارزیابی تأثیر زیستمحیطی همراه باشد تا از بروز بحرانهای آتی جلوگیری شود و حقوق بهرهبرداران محلی و ساکنان روستاها حفظ گردد. در این راستا، لازم است که طرحهای پرورش میگو در بالادست سد با توجه به اثرات آبی آنها بهطور دقیق ارزیابی شوند و از نظر مدیریتی از منظر مصرف آب و آلودگی احتمالی بازنگری شوند. همچنین برای تقویت شفافیت و پاسخگویی، مکانیسمهای نظارتی و گزارشدهی از سوی دستگاههای مسئول باید تقویت شود تا هرگونه تخطی در مصرف یا برداشت از منابع آبی به سرعت شناسایی و اصلاح شود. بهطور کلی، رویکردی هماهنگ و مبتنی بر شواهد علمی و دادههای معتبر باید در تمامی تصمیمگیریها اعمال شود تا از تداوم بهرهبرداری منصفانه و پایداری منابع آبی در منطقه قشم اطمینان حاصل شود.