پرسشهای اصلی رویکرد پژوهشی جشنواره فجر ۴۴
چهلوچهارمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر به تدریج تغییراتی را در راستای تقویت جنبه پژوهشی خود با محوریت و تمرکز بیشتر بر تئاتر شرق میبیند. در گفتوگو با رامتین شهبازی، مدیر بخش پژوهش و سمینارهای این دوره، تلاشهای صورت گرفته برای همسو کردن پژوهشهای تئاتر با بدنه اجرایی و نیازهای عملی جامعه تئاتر ایران تشریح میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این مصاحبه نکات کلیدی درباره جهتگیری پژوهشی دوره جاری، چالشهای موجود و فرآیند داوری چکیدهها را بازمیگوید و نشان میدهد که پژوهش در تئاتر فجر از حالت صرفاً نظری فاصله میگیرد و به دامنه اجرایی نزدیک میشود.
شهبازی با تأکید بر سابقه اجرای جشنواره فجر، اشاره کرد که این رویکرد پژوهشی از ابتدای شکلگیری عمدتاً با تمرکز بر اجراهای صحنهای همراه بوده است. در سالهای اخیر اما گسترش رشتههای تئاتر در دانشگاهها و فعالتر شدن مراکز پژوهشی منجر به جدیتر شدن مقوله پژوهش در این حوزه شده است. او به آمار چکیدههای رسیده اشاره کرد و افزود که این آمار نشان میدهد پیشنیازهای جامعه دانشگاهی برای شکلگیری پژوهشهای تئاتر فراهم آمده است. در نتیجه، پیشنشستها و نشستهای طراحیشده برای تبدیل تدریجی این پیشنشستها به سمینار اصلی، امکان توسعه رویکرد پژوهشی را فراهم کرده است. این گامها لزوم توجه به رویکردهای علمی در کنار اجراهای صحنهای را تقویت میکند.
در بخش محتوایی سمینارها، محور ویژه امسال به مطالعات تئاتر شرق متمرکز شده است. دلیل این انتخاب این بود که پژوهشها در حوزه تئاتر غرب فراواناند و اغلب همایشها به آن سمت گرایش دارند، اما اطلاعات جامع درباره تئاتر شرق همچنان نایاب است. شهبازی توضیح داد که کمبود کتابها، پایاننامهها و حتی متخصصان در این حوزه وجود دارد و پژوهشهای انجامشده معمولاً به جریان اجرایی متصل نیستند. در نتیجه، تقویت پیوند بین پژوهش و اجرا بهویژه در تئاتر شرق از اهمیت بالایی برخوردار است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این چارچوب باعث شد که ایده تمرکز بر شرق به دبیر جشنواره و تیم مشاوران ارائه شود و مورد قبول واقع شود. با توجه به این روند، فراخوان با این محور مشخص تنظیم شد و چکیدهها از راههای مختلف جمعآوری شد.
یکی از نکات کلیدی مطرحشده در مصاحبه، تنوع موضوعی مقالات است. مقالات ارائهشده از تئاتر شرق تا مقالاتی درباره تئاتر هند، ژاپن و مالزی گستردهاند و همچنان پژوهشهای ایران با محوریت اجراهای داخلی جایگاه محوری دارند. از نظر شهبازی، پژوهشهایی که از نظر اجتماعی و اجرایی کارایی دارند، برای جشنواره اهمیت دارند و داوران با دقت به بررسی چکیدههای رسیده میپردازند تا بهترینها را برای سمینارها و کتابهای مرتبط شناسایی کنند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نظارت دقیق داوری نشاندهنده اعتماد پژوهشگران به این فرایند است.
شهبازی درباره نقش داوران نیز توضیح داد که سه داور اصلی این دوره از اعضای هیئت علمی دانشگاه هستند و در انتخاب آنها به این نکته توجه شده است که آنان با پژوهش و نگارش علمی آشنا باشند. داوران شامل میترا علویطلب، بهرام جلالیپور و محمدحسین ناصربخت هستند. ایشان به دلیل سابقه پژوهشی برجسته خود، با محورهای سمینار مرتبطاند و انتخابشان با هدف ایجاد توازن میان پژوهشهای سنتی و نوین و همچنین ارتباط آن با جنبههای اجرایی انجام شده است. همچنین اشاره شد که روند داوری با وجود تعداد بالای چکیدهها، به صورت جدی و منطبق با اصول علمی انجام میشود تا نتیجه نهایی با کیفیت قابل قبولی ارائه شود.
در بخش فعالیتهای جانبی، سمینار امسال با رونمایی از کتاب “تئاتر مستقل در اروپا” با ترجمه علی حاجیملاعلی همراه است. این کتاب یکی از آثار مهم در حوزه سیاستگذاری فرهنگی و سیاستگذاری تئاتر است و در مجموع برنامههای جانبی جشنواره میتواند به تقویت ارتباط بین پژوهش و اجرا کمک کند. کتاب بهزودی رونمایی میشود و یا در روز سمینار یا افتتاحیه جشنواره رونمایی خواهد شد و نسخههای اولیه به صورت موقت در ماکت کتاب معرفی میشود. همچنین مجموعه مقالات سمینار نیز حتماً منتشر میشود.
مدیر بخش پژوهش جشنواره تأکید کرد که مقالات ارائهشده از تنوع موضوعی برخوردار هستند و دلیل اصلی آن ایجاد جذابیت بیشتر برای مخاطبان است. مفاهیم نظری با وجود ذات خشکتر، از طریق فرهنگسازی و استمرار به مرور زمان برای مخاطبان عادی قابل فهمتر میشود. او با بیان اینکه جشنواره فجر میتواند فضایی باشد تا هنرمندان با پژوهشهای مربوط به تئاتر شرق آشنا شوند و از این دستاوردها در آثار خود استفاده کنند، اشاره کرد که این مسیر نیازمند همکاری همه بخشها است. در پایان، شهبازی به مسئله امکان مشارکت گستردهتر هنرمندان از طریق برگزاری آنلاین و برخط سمینارها و پیشنشستها یا از طریق پلتفرمهای مختلف اشاره کرد تا عدالت فرهنگی رعایت شود و هنرمندان شهرستانی نیز بتوانند از فرصتهای پروگرام جشنواره بهرهمند شوند. او همچنین از فعالسازی انجمنهای نمایش به عنوان بازوی اجرایی در این تاکید خبر داد. به گزارش تیم آرشیو کامل، محور ویژه سمینار همچنان بر مطالعات تئاتر شرق است تا کمبودهای موجود در این حوزه با همکاری پژوهشگران و داوران جبران شود.
در بخش دیگر، شهبازی توضیح داد که روند داوری به شکل ساختاری کلاسیک باقی میماند اما با تغییراتی در موضوعات، تنوع ایجاد شده است تا جذابیت بیشتری برای مخاطبان ایجاد شود. او همچنین اشاره کرد که پژوهشهای بنیادی در کنار پژوهشهای کاربردی، ضروری هستند و باید به جریانات اجرایی وصل شوند تا تئاتر را ارتقا دهند. او با تأکید بر این که پژوهشها نباید صرفاً در فضای انتزاعی باقی بمانند، به نقش جشنواره فجر به عنوان بستری برای آشنایی هنرمندان با روشهای اجرایی تئاتر شرق پرداخت و تأکید کرد که این امر به روزآمدی و کارآمدی کار هنرمندان کمک میکند. در نهایت، او به روند برگزاری جشنواره در بهمنماه اشاره کرد و تأکید کرد که برنامههای جانبی و آنلاینسازی رویدادها از طریق پلتفرمهای مختلف برای دسترسی عادلانهتر به مخاطبان در شهرستانها مهم است.
تحلیل نقادانه از پیوند پژوهش با اجرا در تئاتر ایران
این رویکرد نشان میدهد که تئاتر ایران در فیلمنامه اجرایی خود به تدریج به سمت پیوند هماهنگ با پژوهشهای علمی میرود؛ با این حال، برای دستیابی به تحقق کامل این هدف، لازم است که ساختارهای اجرایی و بودجههای پژوهشی با هم همسویی بیشتری پیدا کنند و امکان دسترسی برابر به منابع پژوهشی فراهم شود. تعادل بین پژوهشهای بنیادی و کاربردی، همراه با حضور گستردهتر پژوهشگران و هنرمندان در پروسههای داوری و تصمیمگیری، میتواند به ارتقای کیفیت نمایشها و ایجاد فضای قابل اعتماد برای انتشار نتایج پژوهشها منجر شود. همچنین، استفاده از فناوریهای نوین و پلتفرمهای آنلاین برای برگزاری سمینارها باید به عنوان یک ابزار پایدار و ماندگار در نظر گرفته شود تا دسترسی به دانش پژوهشی تئاتر شرق برای شهرستانها نیز فراهم گردد. در نهایت، باید به روند اجرایی شدن پژوهشها در کنار تولید کتابها و مقالات توجه بیشتری شود تا نتایج پژوهشی بتوانند به سرعت در اجرای صحنهای مورد استفاده قرار گیرند و به تحول قابل توجهی در سطح ملی منجر شوند.