بازنویسی خبری درباره یک گور دخمه اشکانی در اندیکا
در یکی از مناطق کوهستانی اندیکا، در دامنه نسبتاً حفاظتشده کوه شو و لندر، مجموعه دستکند معروف به گور دخمههای تنگ دز واقع شده است. این اثر ملی که با شماره ۱۸۹۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده، اکنون با توصیفی تازه روبهرو شده است: به جای کاربری موزه یا بنای تاریخی محفوظ، این گور دخمه به عنوان پناهگاه موقتی گوسفندان در روزهای بارانی استفاده میشود و کف آن با فضولات دامی پوشیده است. در دیوارهای تراشخورده این بنا، امضاها و نوشتههای معاصر به چشم میخورد که تاریخ کهن را به صورت تابلوهای نقاشی سطح پایین تصویر میکند. به گزارش تیم آرشیو کامل، حفاریهای غیرمجاز با هدف یافتن گنج، بخشهایی از بنا را تخریب کرده و با فرسایش طبیعی نیز روند حفاظت را دشوارتر کرده است. این صحنه نشان میدهد که حفاظت فیزیکی این اثر با فقدان حصار، نگهبان و دوربینهای مداربسته روبهرو است و با بیتوجهی به ثبت ملی، به شکل اداری و آماری صرف در نظر گرفته میشود.
کارشناسان میراث فرهنگی منطقه خوزستان و پژوهشگران تاریخ به دقت بررسی میکنند که گور دخمه تنگ دز، که از دوره اشکانی تا ساسانی به عنوان اقامتگاه فصلی اشراف محلی توصیف شده است، اکنون در معرض تخریب و تغییر کاربری ناخواسته قرار گرفته است. با وجود ثبت ملی، هیچ گونه بند حفاظتی مؤثر مانند حصار یا نگهبان و همچنین تابلوی هشدار ساده در اطراف این مجموعه دیده نمیشود. این وضعیت، به مرور زمان موجب فرسایشهای جدی میشود و احتمال از دست رفتن بخشهایی از این گنجینه را افزایش میدهد.
در کنار این تهدیدها، رشد گلسنگها و فرسایشهای طبیعی بر اثر گذر سالها نیز به شدت ادامه دارد و فرایند محافظت در برابر این عوامل به شکل جدی به تعویق افتاده است. پرسشهای جدی درباره منابع بودجهای و رویکرد حفاظت از این آثار ملی مطرح میشود: آیا حفاظت از آثار کمعرضه و کمتر پربازدید همچون گور دخمه تنگ دز در اولویت قرار دارد؟ آیا جامعه محلی میتواند به عنوان یگان حفاظتی با آموزشهای لازم در فرایند حفظ نقشآفرینی کند؟
این گزارش تنها یک بازنویسی خبری نیست؛ هدف آن اعلام جرم عمومی در برابر هر نوع بیتوجهی به حفاظت از میراث فرهنگی است. به گزارش تیم آرشیو کامل، تغییر کاربری از یک اثر تاریخی به محوطهای با کارکرد دامپروری، و نبود مقدمات حفاظتی مناسب، نشان میدهد که نیاز به اقدامهای فوری و هماهنگ از سوی دستگاههای متولی وجود دارد تا میراث اشکانی در این منطقه حفظ شود و از نابودی کامل جلوگیری شود.
پسزمینه تاریخی گور دخمه تنگ دز
- گور دخمههای تنگ دز در اندیکا به عنوان یکی از مجموعههای دستکند با سابقه تاریخی از دوره اشکانی تا ساسانی شناخته میشود.
- این اثر ملی با ثبت شماره ۱۸۹۷ در فهرست آثار ملی ایران به رسمیت شناخته شده است.
- برخلاف کاربری موزه یا بنای نگهداری، برخی بخشهای این مجموعه هماکنون به عنوان محل نگهداری موقت دامها مورد استفاده قرار میگیرد.
- فشارهای انسانی از حفاریهای غیرمجاز و تخریبهای ناشی از نبود حفاظت، خطر جدی برای ساختارهای سنگی این مجموعه ایجاد کرده است.
وضعیت فعلی حفاظت و چالشها
وضعیت حفاظتی گور دخمه تنگ دز به دلیل فقدان تجهیزات امنیتی و عدم وجود حصار یا نگهبان به شدت ضعف دارد. نبود تابلوهای هشدار، نبود دوربینهای مداربسته، و نبود نظارت مستمر از سوی دستگاههای مسئول، این اثر را به محوطهای بیحفظه بدل کرده که به محلی برای ورود دامها و استفادههای غیرمناسب بدل شده است. اهمیت تاریخی بنای اشکانیان و احتمال حفظ شواهد باستانی در این مجموعه، ایجاب میکند که حفاظت فیزیکی و مدیریتی به سرعت بهبود یابد تا آسیبهای بیشتر به حداقل برسد. همچنین فشارهای طبیعی مانند فرسایش و رشد گلسنگها میتواند به مرور زمان ساختارهای سنگی را تضعیف کند و به از دست رفتن لایههای باستانی منجر شود.
این گزارش تأکید میکند که ثبت ملی، به تنهایی تضمینکننده حفاظت نیست و نیازمند مدیریت جدی و بودجههای پایدار برای ایجاد زیرساختهای حفاظتی است. پرسشهای اصلی در این زمینه، حول قابلیت اجرا و کارایی بودجههای حفاظت، حضور فعالتر سازمانهای حفاظت میراث فرهنگی، و مشارکت جامعه محلی برای حفظ این آثار دور از مرکز است. در عین حال، وجود فضاهای باز برای بیان نگرانیهای عمومی و ایجاد شفافیت در رویدادهای حفاظت از میراث فرهنگی در این منطقه ضروری است تا از رفتارهای مخرب» جلوگیری شود و هر گونه اقدام حفاظتی با پایداری اجرایی همراه باشد.
به گزارش تیم آرشیو کامل، حالتی که این گور دخمه اشکانی به آن دچار شده است، نمونهای است از چالشهای حفاظت از آثار فرامادهای و نامتمرکز در مناطق دورافتاده کشور. برای مقابله با این چالشها، باید از طریق راهبردهای چندجانبه عمل کرد: تعیین اولویتهای حفاظتی در فهرست آثار ملی، تخصیص بودجه مشخص برای حفاظت فیزیکی، احداث حصار و ایستگاه حفاظت، نصب دوربینهای مداربسته و تابلوهای هشدار، و آموزش جامعه محلی برای نگهبانی از این گنجینهها. همچنین ضروری است که پژوهشگران و دانشگاههای محلی با همکاری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خوزستان، مطالعههای دقیقتری درباره وضعیت باستانی این مجموعه انجام داده و طرحهای بازسازی محافظتی ارائه دهند.
تحلیل حقوقی-اجرایی با رعایت قوانین جمهوری اسلامی ایران
تحلیل حاضر با هدف بررسی جنبههای اجرایی و حفاظت از میراث فرهنگی ایران ارائه میشود و از نظر سیاسی یا مخالف با نظام نیست. از منظر حقوقی، ثبت ملی یک اثر، احترام و تکلیف قانونی به منظور حفاظت از آن ایجاد میکند؛ اما این تکلیف صرفاً به معنای اجراء دستور اداری نیست و میبایست منافع عمومی و حفظ ارزش تاریخی را تضمین کند. در این زمینه، نبود حفاظت فیزیکی مناسب، بیکیفیت بودن اقدامات حفاظتی و نبود نظارت عملی به سرعت باید اصلاح شوند تا آثار ملی با دوام باقی بمانند. لازم است سازمانهای حفاظت از میراث فرهنگی با بهکارگیری بودجههای اختصاصی و همکاری با مسئولان محلی، اقدامهای فوری مانند ایجاد حصار ایمنی، نگهبان دورهای، دوربینهای مداربسته و تابلوهای هشدار را به صورت مؤثر اجرا کنند. همچنین مشارکت جامعه محلی به عنوان یکی از ارکان حفاظت میتواند به تقویت حفاظت بدل شود؛ از طریق آموزش، اطلاعرسانی، و ایجاد فرصتهای مشارکت مردمی در حفاظت از این آثار، نه تنها از فرسایش بلکه از آلودگیهای دیداری نیز جلوگیری میشود. نتیجه این تحلیل نشان میدهد که حفاظت از میراث فرهنگی نیازمند رویکردی جامع، بودجه پایدار و پاسخگویی دستگاههای مسئول در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران است تا بتوان از گور دخمه تنگ دز اندیکا به عنوان یک نماد تاریخی، محافظت کرد.
به عنوان نتیجه نهایی، هر گونه اقدام حفاظتی باید با شفافیت کامل، گزارشپذیری و پاسخگویی به مسائل اجرایی همراه باشد تا بتوان از این گنجینه تاریخی در برابر خطراتی که همواره وجود دارد، به صورت پایدار محافظت کرد.
پیگیریها و توصیههای عملی
در راستای جلوگیری از تخریب بیشتر و حفظ این گنجینه تاریخی، توصیه میشود اقدامات زیر به سرعت اجرا شوند: بازبینی وضعیت حفاظتی محوطه، نصب حصار فیزیکی و تابلوهای هشدار، ایجاد ایستگاه نگهبانی با حضور مأموران حفاظت میراث فرهنگی، نصب دوربینهای مداربسته با قابلیت نظارت مداوم، و آغاز یک پروژه مطالعاتی با حضور پژوهشگران دانشگاهی برای مستندسازی و حفاظت از باقیماندههای باستانشناختی. همچنین برگزاری نشستهای مردمی و آموزش محلی برای آگاهسازی درباره اهمیت حفظ این آثار میتواند به افزایش مشارکت عمومی در حفاظت منجر شود. این عملیاتها باید با رعایت نقش نظارتی سازمانهای مربوطه و پاسخ به نیازهای منطقه انجام شود تا هرگونه سوءاستفاده، حفاری غیرمجاز یا رفتارهای تخریبی به سرعت گزارش و کنترل شود.
تحلیل نهایی با رویکرد حقوقی-اجرایی
در پایان، حفظ میراث فرهنگی ایران به طور اصولی مستلزم حفاظت فیزیکی، بودجه پایدار، مشارکت مردمی و پاسخگویی مدیریتی است. این رویکرد نه تنها به حفظ ارزش تاریخی بلکه به تقویت اعتماد عمومی به نهادهای مسئول حفاظت از میراث کشور منجر میشود. گور دخمه تنگ دز اندیکا باید به عنوان یک اثر ملی با حفاظت کامل و اقدامات اجرایی مشخص در اولویت باشد تا به آینده سپردن تاریخ ایران به نسلهای آینده امکانپذیر باشد.