گزارشی درباره کمبود تریاک و اثرات آن بر داروهای ترک اعتیاد
به گزارش تیم آرشیو کامل و با تکیه بر گزارشهای رسمی، موضوع کمبود تریاک مورد نیاز وزارت بهداشت برای تولید داروهای مرتبط با این ماده مخدر از ماهها پیش در صدر بحثهای امنیتی و بهداشت عمومی قرار گرفته است. منابع مختلف تاکنون آمار متفاوتی از میزان تریاک مورد نیاز برای تولید داروهای مسکن و آرامبخش ارائه دادهاند؛ برخی ارقام به ۶۰۰ تن و برخی به ۱۰۰۰ تن اشاره دارند. در این میان، کاهش سطح تولید تریاک در افغانستان به ویژه پس از استقرار دوباره طالبان، با کاهش خلوص تریاک کشفشده همراه بوده است و این شرایط به طور مستقیم بر کارایی و کمیت داروهای تولیدی از این ماده تاثیرگذار است.
در حال حاضر، خروجیهای دارویی مربوط به تریاک تنها به داروهای مسکن و آرامبخش محدود نمیشود و یکی از داروهای مرتبط با درمان اعتیاد نیز به کارگیری شربت تریاک است. در ماههای اخیر، همزمان با نگرانیهای عمومی از کمبود تریاک برای تولید دارو، احتمال کاهش عرضه شربت تریاک در برخی استانها مطرح شده است. این کمبود منجر به اعتراضاتی در مراکز ترک اعتیاد شده است؛ از جمله تجمعهای اخیر که به مساله کاهش سهمیه دارویی در استانهای گوناگون دلالت دارد.
براساس اظهاراتی که از سوی مسئولان و کارشناسان مطرح شده، شمار بیماران تحت درمان نگهدارنده با شربت اپیوم در کشور نزدیک به یک میلیون نفر است که این عدد نشاندهنده نقش مهم این دارو در چرخه درمان است. با این حال، برخی مراکز درمانی گزارش دادهاند که در برخی استانها—مانند همدان، هماستانی و مازندران—سهمیه دارویی بهطور قابل توجهی کاهش یافته و حتی در برخی موارد هیچ دارویی دریافت نشده است. ادامه این وضعیت ممکن است به افزایش هزینههای درمانی برای بیماران، یا در نهایت رفتن آنان به بازار غیررسمی و غیرقانونی منجر شود.
اگرچه مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر از موضوع جایگزینی تریاک افغانستان با فناوریهای داخلی یا کشتهای داخلی مانند «شقایق الیفرا» سخن به میان میآورند، اما این طرحها نیازمند زمان و کار کارشناسی دقیق است و تا تشکیل جلسه نهایی ستاد در حضور مقامات عالی کشور همچنان با ابهامات زیادی روبهرو است. در کنار این مسائل، برخی نکات اجرایی و نظارتی مهم مطرح است: آیا میتوان زنجیره تامین داروهای ترک اعتیاد را بهگونهای تنظیم کرد که از نوسانات عرضه جلوگیری شود؟ تا چه اندازه میتوان از سایر روشهای درمانی مکمل برای کاهش وابستگی به شربت تریاک استفاده کرد؟ این پرسشها در شرایط کنونی، اولویتهایی را برای سیاستگذاران به وجود میآورند.
در توضیح هزینههای درمانی، گفته میشود که هزینه نگهداری بیمار با شربت تریاک به طور متوسط کمتر از دو میلیون تومان در ماه است. اما اگر بیماران خارج از چرخه درمان قانونی قرار بگیرند و یا وارد بازار غیرقانونی شوند، هزینههای جانبی و ریسکهای سلامتی افزایش مییابد و به طور متوسط میتواند به ۱۵ تا ۱۸ میلیون تومان در ماه برسد. این تفاوت_show را میتوان به عنوان یک شاخص مهم در تصمیمگیریهای مدیریتی–اجرایی در حوزه درمان معرفی کرد. در عین حال، برخی مراکز درمانی از ایجاد روشهای غیررسمی برای حفظ روند درمان خبر دادهاند تا از متوقف شدن کامل فرآیند درمان جلوگیری کنند. هرچند این رویکردها با مخاطراتی مانند ورود مواد با خلوص پایین یا ایجاد ارتباط با قاچاقچیان همراه است که میتواند خطرات جدی به سلامت بیماران وارد کند.
در کنار این نگرانیها، ستاد مبارزه با مواد مخدر از ماهها پیش به دنبال بررسی گزینههای داخلی برای تأمین مواد مورد نیاز داروهای ترک اعتیاد است. طرحهای پیشنهادی شامل کشت «شقایق الیفرا» در داخل کشور است تا به صورت کنترلشده جایگزین تریاک افغانستان باشد. اگرچه این طرح با روندهای تفسیری و اختلافنظرهای مختلف روبهروست، هنوز در انتظار جلسه نهایی ستاد با حضور رئیس جمهور است تا تصمیم نهایی درباره این مسیر اتخاذ شود. این رویدادها نشان میدهد که مدیریت عرضه داروهای مرتبط با مواد مخدر نیازمند هماهنگی میان سازمانهای بهداشت و مبارزه با مواد مخدر و همچنین چارچوبهای حقوقی و اجرایی با رویکردی کاملاً مدرن است.
به گزارش تیم آرشیو کامل، این روندها نشان دهنده یک پرسش کلان است: چگونه میتوان توازن میان نیاز دارویی، عدالت دسترسی و شفافیت در هزینههای درمانی را حفظ کرد؟ این پرسش بدون پاسخ نیست و پاسخ آن به شکل استراتژیهای چندجانبه در حوزه بهداشت، امنیت اجتماعی و سیاستهای جمعآوری، توزیع و نظارت بر داروهای ترکیبی از مواد مخدر، شکل میدهد. بررسیهای دقیقتر از این موضوع، به ویژه در زمینههای مربوط به توزیع داروهای نگهدارنده و نیز نظارت بر تولیدات داخلی، میتواند به کاهش خطرات سلامت عمومی و جلوگیری از استفاده غیرمسئولانه از داروها کمک کند.
تحلیل حقوقی-اجرایی درباره کمبود تریاک و نقشههای اجرایی تبدیل این مشکل به فرصت سیاستی
در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، مسئله کمبود تریاک و نحوه پاسخگویی به آن باید با رعایت اصول اخلاقی، عدالت اجتماعی و الزام به حفظ سلامت عمومی دنبال شود. از منظر حقوقی، اولویتبندی توزیع داروهای نگهدارنده و داروهای ترک اعتیاد باید بر مبنای اصول شفافیت و جلوگیری از تبعیض صورت گیرد تا بیماران در سطح ملی دسترسی برابر به درمان داشته باشند. از نظر اجرایی، تمرکز بر تقویت زنجیره تامین داخلی، افزایش ریشههای کنترلی برای جلوگیری از تقلیل کیفیت داروهای تولیدی، و بهبود سیستمهای نگهداری و توزیع داروها میتواند به کاهش نوسانات عرضه کمک کند. به جای اتکاء صرف به یک منبع خارجی، بهرهگیری از فناوریهای داخلی برای تولید مکملهای دارویی و کاشت پروژههای امن و قانونی مانند کاشت گیاهان دارویی جایگزین نیازمند برنامهریزی بلندمدت و بودجهریزی دقیق است. در این راستا، همکاری میان دستگاههای اجرایی، دستگاههای نظارتی و حوزههای پژوهشی میتواند به ایجاد چارچوبی پایدار برای تامین داروهای درمانی بخصوص شربتهای ترک اعتیاد منجر شود. هدف نهایی این است که سیستمی ایجاد شود که هم از منظر سلامت عمومی و هم از منظر حقوقی، پاسخگوی نیازهای بیماران باشد و در عین حال از هرگونه تهدید امنیتی یا غیرقانونی جلوگیری کند.