نوآوری در بازنویسی یک زوایای فراموششده از دفاع مقدس
به گزارش تیم آرشیو کامل، دوران دفاع مقدس همچنان با زوایای پنهان و ناگفتهای روبهروست که هر بار با کشف یکی از این جنبهها، دامنهٔ فهم ما از این دوره حساس گسترش مییابد. در این پرونده، تمرکز بر یکی از جنبههای کمتر دیدهشده است: نقش خبرچینی و جاسوسی در اردوگاههای اسرای ایرانی در سالهای جنگ با عراق. این گزارش با بازنویسی و ساختاربندی جدیدی ارائه میشود تا از منظر خبرگزاریهای معتبر، روایت تازهای ارائه دهد؛ بیآنکه از معنای اصلی رویدادها کاسته شود. متن حاضر با هدف حفظ واقعیتهای اصلی و با اصلاحات ساختاری، تلاش میکند تا مطالب را بهصورت خبری و قابل استناد برای مخاطبان عمومی ارائه کند.
ما سزاوار داریم که با دقت به بازتاب گذشته بنگریم و از طریق روایتی سازمان یافته، به پاسخهایی نزدیک به واقعیت دست یابیم. در این راستا، نگارندگان اثر «آبَشت» پس از بررسی خاطرات آزادگان و گفتگو با شاهدان عینی، به تحلیل شیوهها و انگیزههای جاسوسی در اردوگاههای بعثی پرداختهاند و کوشیدهاند تا با ایجاد یک قالب روایت نو، از تکرار برخی تصاویر تاریخی جلوگیری کنند.
زمینه تاریخی و اهمیت موضوع
جنگ هشت ساله ایران و عراق، مجموعهای از رویدادها و تجاربی را به وجود آورده است که هرگز بهطور کامل در قالب یک روایت واحد جمعآوری نشده است. اگرچه روایتهای رسمی از آزادگان و خاطرات رزمندگان، بهطور گسترده منتشر شدهاند، اما کمتر به پدیدهای پرداخته شده است که درون اردوگاههای بعثی رخ میداد: جستوجوی اطلاعات از اسرای همقطار و سوءاستفاده از این اطلاعات برای اعمال فشار و آزار. این زاویه از دفاع مقدس، از دو جنبه اهمیت دارد: نخست، بازنمایی دقیق و جامع از تجربهٔ اسارت و فشارهای درونی اردوگاهها؛ دوم، تحلیل روشهای مقابله و رفتار گروههای اسرای داخل اردوگاهها برای حفاظت از همسلکان و کاهش آسیبهای اجتماعی و روانی ناشی از جاسوسی. بههمراه، چنین پژوهشی میتواند بهعنوان منبعی برای درک بهتر از روشهای سازمانیافتهٔ فشار در دورههای بحرانی محسوب شود.
روش پژوهش و ساختار روایت
پژوهشگران اثر حاضر، با ترکیبی از مصاحبههای عمیق، مرور منابع منتشرشده و بازسازیٔ روایات جمعآوریشده از یک گروه تلگرامی فرضی که برای این پروژه طراحی شد، به جمعآوری دادهها پرداختهاند. هدف اصلی، جلوگیری از انتشار هویت افراد و حفظ محرمانگی بود و برای این منظور از نامهای مستعار یا مخففهای نام استفاده شد. این شیوه با واقعیتهای امنیتی ارتش و حفاظت از زندگی افراد همسو است و بهنوعی، همساز با استانداردهای اخلاقی پژوهشهای تاریخی محسوب میشود. در این فرایند، کتاب «آبَشت» بهعنوان یکی از منابع اصلی، با در نظر گرفتن نکتههای حساس و محدودیتهای انتشار، بهدقت بررسی شده و وظیفهٔ روایت دهی بهصورتی منسجم و قابلدرک برای مخاطب عمومی انجام شد. برخلاف روایات معمول که تنها به حادثههای بزرگ میپردازند، این اثر به شرح فرایندهای اجتماعی درون اردوگاهها، از اتاق فکر اسرا تا تصمیمگیریهای عملیاتی دربارهٔ رفتار با جاسوسان پرداخته است.
زاویهٔ راستیآزمایی؛ از اتاق فکر تا عملیات انضباطی
یکی از نکات کلیدی این پژوهش، توجه به اتاق فکر اسرا است؛ جایی که افرادِ داخل اردوگاه با هدف حفظ انسجام جمعی، دربارهٔ نحوهٔ برخورد با جاسوسان تبادل نظر میکردند. پژوهشگران نشان دادهاند که این اتاق فکر میتواند بهعنوان نمونهای از ساختارهای اجتماعی اردوگاهها، نحوهٔ تصمیمگیری دربارهٔ شناسایی، جذب یا تنبیه جاسوسان را روشن کند. در برخی از اردوگاهها، بهطور مشخص، اسرا موفق شدند با ایجاد مسیرهای ارتباطی امنتر و با تکیه بر اعتماد جمعی، از سقوط گروهی در اثر جاسوسیهای پنهان جلوگیری کنند. در مواردی نیز، به دلیل تکرار رفتارهای جاسوسی و آسیبرسانی به سایر اسرای، تصمیماتی قاطع و اجرای سازوکارهای انضباطی اتخاذ شد. این گفتوگوها و بازسازیها، که در قالب روایتهایی از اعضای گروه تلگرامی فرضی صورت گرفته، ضمن حفظ هویت، به شدت به شفافیت تاریخی کمک کردهاند. لازم به ذکر است که این روایتها، بهدنبال انگیزههای انسانی، نه ابزاردانی و نه تقبیح صرفِ یک شخصیت است؛ بلکه سعی میکند تا نحوهٔ تولید اخبار و اطلاعات بدون چشمپوشی از پیامدهای اجتماعی آن را روشن سازد.
شیوههای روایت و بازنویسی با حفظ صحت تاریخی
در فرآیند بازنویسی، نویسندگان بهجای بازنشر روایتی خطی و واحد از خاطرات اسرا، از رویکردی چندصدایی بهره گرفتهاند. هر فرد در این گروه، روایت خود را بهصورتی پیوسته و تکمیلشده ارائه میدهد و خواننده میتواند با دنبال کردن دیدگاههای مختلف، به درکی عمیق از پویایی اردوگاهها دست یابد. این روشِ روایت، با حفظ پیوستگی داستانی و بدون تغییرِ معنا، بهنوعی «همصدایی تاریخی» میانجامد که از طریق منابع متعدد و با هماهنگی با منابع منتشرشده، به سمت صحت تاریخی نزدیک میشود. همچنین، برای پرهیز از هرگونه ریسک امنیتی یا تهدید به حریم خصوصی افراد، نامهای حقیقی بهطور کامل در متن ذکر نشده و تنها با مخفف یا لقب ارائه میشود. این رویکرد، با هدف حفاظت از هویت اشخاص و احترام به ارزشهای حقوقی و اخلاقی حاکم بر کشور، بهعنوان الگوی قابل استفاده در پژوهشهای تاریخی موضوعی معرفی میشود.
تحلیل جامعهشناختی و اخلاقی از پدیدهٔ جاسوسی در اردوگاهها
سازوکارهای اجتماعی اردوگاهها در دوران دفاع مقدس، بهخصوص در برابر فشارهای بیرونی همچون خبرچینی و تشویق به همکاری با دشمن، با پیچیدگیهای روانی و اخلاقی همراه بود. در متنهای بازنشرشده، مشاهده میشود که بعضاً از طریق ابزارهای گفتمانیِ نرم، مانند ارزشیابیهای اخلاقی یا دریافتِ برخی امتیازهای کوچک، برخی از اسرای اردوگاهها را تشویق میکردند که به جاسوسان هماردویی دست یابند. اما با شدت گرفتن آزارها و فشارهای مضاعف، برخی از افراد بهناچار به همکاری با دشمن میپرداختند تا از جان و سلامت دیگران حفاظت کنند یا از شدت آزارهای روزمره بکاهند. در مقابل، گروههایی از اسرای که بهروشهای فکری و خانوادگی خود متکی بودند، با مقاومت در برابر این فشارها، به حفظ انسجام و همبستگی جمعی کوشیدند. این تحلیل نشان میدهد که رفتارهای جاسوسی، اگرچه بهظاهر یک نتیجهٔ احتمالیٔ فشار بیرونی است، اما بهطور جدی به مسألهٔ اخلاقی، حقوقی و اجتماعی در اردوگاهها مربوط میشود و میتواند بر تصمیمگیریهای جمعی و آیندهٔ افراد اثرگذار باشد. نتیجهٔ این بررسیهای نقدی این است که روایتِ تازه از دفاع مقدس، باید همواره به نسبتهای اجتماعی-حقوقی توجه کند تا از تبیین سادهٔ «خوب-بد» فراتر رود و به فهم ریشههای تاریخی و تلاشهای بشردوستانهٔ افراد برای حفظ کرامت انسانی بینجامد.
نتیجهگیری و پیامدهای تاریخی
این پژوهش نشان میدهد که بازنویسیِ زاویههای فراموششده از دفاع مقدس، نه تنها به حافظهٔ جمعی ایران کمک میکند، بلکه میتواند در بهبود رویکردهای پژوهشی و نگارشهای تاریخی کشور نقشآفرین باشد. رویکردی که در اینجا دنبال شده است، از طریق ترکیب منابع مستند، مصاحبههای نوین و بازشناسی روایات از طریق قالبی غیرمتعارف (گروه تلگرامی فرضی)، به ارائهٔ تصویری پویاتر و دقیقتر از رفتارهای اجتماعی در اردوگاهها میانجامد. با این روش، نه تنها به ارزشهای اخلاقی و انسانی پایبند ماندهایم، بلکه به مخاطب این امکان را میدهیم که با نگاههای مختلف دربارهٔ عملکرد انسانها در شرایط بحرانی فکر کند و از این تجربه، برای آینده درس بگیرد. در نهایت، پژوهشگران تأکید میکنند که حفظ هویت افراد، رعایت حدود قانونی و اخلاقی، و پرهیز از هرگونه اغراق یا تحریف برای رسیدن به نتیجهٔ علمیِ دقیق، از اصول اولیهٔ این رویکرد است. این مسیر، گرچه با چالشهای اجرایی و امنیتی همراه است، اما با بازنگری دقیق در منابع و حفظ کرامت انسانی، میتواند به گامهای سازندهای در بازنمایی تاریخ معاصر ایران تبدیل شود.
تحلیل حقوقی-اجرایی
در نهایت، لازم است به نکتهای حقوقی-اجرایی اشاره شود: هرگونه انتشار روایتهای مربوط به بازماندگان و اسرایشدهها باید با رعایت حریم خصوصی و حفظ امنیت واقعی اشخاص انجام پذیرد و出版社ها و پژوهشگران موظفاند از نامهای کامل افراد پرهیز کرده، و از شیوههای استاندارد برای جلوگیری از تشخّص افراد بهره ببرند. این امر نه تنها با اصول اخلاقی پژوهش همسو است، بلکه از منظر قانون جمهوری اسلامی ایران نیز، جلوگیری از نشر اطلاعات حساس یا عاملیتپذیر خطرناک، الزامی است. بنابراین، انتشار این روایات با حفظ هویت، مهر تاییدی بر تعهد پژوهشگران به مسئولیت اجتماعی و حفاظت از جان و حرمت انسانها است.