مقدمه: مواجهه با چالشهای تامین دارو و سیاستهای نوین
در مناسبتهای خبری اخیر، توجه به موضوعات مرتبط با داروهای پایه و مواد مخدر به عنوان یکی از محورهای مهم سیاستگذاری سلامت و امنیت اجتماعی برجسته شده است. ایران به دلیل نقش منطقهای و تعهدات بینالمللی خود، همواره باید مسیرهای متنوعی را برای تأمین داروهای ضروری و داروهای درمان اعتیاد دنبال کند. در این راستا، طرحها و رویکردهای تازهای مطرح شده است که هدف آن اصلاح و تأمین پایدار نیازهای دارویی است. به گزارش تیم آرشیو کامل، سخنگوی ستاد مبارزه با مواد مخدر ضمن تشریح نخستین گامهای این سیاستها به توضیح وضعیت موجود و چارچوبهای اجرایی پرداخت.
در گزارشهای منتشرشده، تأکید بر این است که نیاز کشور به مواد مخدر پایه به دو دسته تقسیم میشود: داروهای مورد استفاده عمومی و داروهای مورد استفاده در درمان اعتیاد. همچنین بر این نکته تأکید شد که آمارهای مربوط به مصرف مواد مخدر دارای اختلافاتی است و جمعبندی دقیق آن نیازمند همکاریهای بینالمللی و همسوسازی با سازمانهای بهداشت عمومی میباشد. این سطح از تفاوت آمار، میان دو حوزه غذا و دارو و درمان در حال ارسال گزارشها و تضارب دادهها را توضیح میدهد.
چارچوب آمار و نیازهای دارویی کشور
ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، به وجود دو بخش در نیاز کشور اشاره کرد: بخش داروهای عمومی و بخش داروهای درمان اعتیاد. وی توضیح داد که در گذشته، بخشی از نیاز دارویی از طریق کشفیات مواد مخدر تأمین میشد، اما با تغییر رویه منطقهای و کاهش کشت تریاک، شاهد تغییر در ترکیب منبع تأمین هستیم که میتواند به افزایش سهم واردات یا فرآیندهای کارخانهای پیچیده منجر شود. وی همچنین به تفاوتهای آماری اشاره کرد که به دلیل تفکیک آمار «در حوزه غذا و دارو» و «در حوزه درمان» به وجود آمده و نیازمند رصد دقیقتر از سوی وزارت بهداشت است.
به گفته مسئولان، برای اعلام دقیق نیاز دارویی پایه، لازم است تا آمارهای مربوط به مصرف داروهای موردنیاز کشور بهطور روشن و همسو با استانداردهای بینالمللی گزارش و اعلام شود. این روند میتواند به شفافسازی بیشتر در تخصیص منابع کمک کند و از موانع موجود در توزیع داروهای درمان اعتیاد بکاهد.
طرح کشت شقایق الیفرا و شاهدانه: زمینهها و چارچوب اجرایی
در مرحله نخست، مجموعهای از طرحها با محوریت کشت شقایق الیفرا و شاهدانه مطرح شد که قرار است به دفتر رئیسجمهور ارائه شود تا در جلسه ستاد مبارزه با مواد مخدر به بحث گذاشته شود. براساس سخنان دبیرکل ستاد، با حضور کارشناسان و صاحبنظران، جمعبندیهای اولیهای انجام شده تا به سمت یک رویکرد واحد در چارچوب سیاستهای کلان ابلاغی رهنمون شود. هدف از این رویکرد، برطرف کردن کسریهای دارویی از طریق پروتکلهای بینالمللی و استفاده از تجربیات داخلی و جهانی است. با توجه به قوانین کنوانسیونی، ایران همچنان جزو هفت کشوری است که مجوز کاشت گیاهان مخدر پایه را دارد؛ این مجوز برای مصارف دارویی داخلی و صادرات به کشورهایی با مصرف داروهای خاص است. لازم به ذکر است که ایران پس از انقلاب به طور داوطلبانه از کاشت مخدر پایه پرهیز کرده بود.
در تشریح مزیتهای کشت الیفرا نسبت به کشت خشخاش، تأکید شد که شقایق حدود دو درصد مورفین دارد و بهراحتی قابل استخراج نیست و استخراج از طریق کارخانه انجام میشود. برخلاف برخی طرحها، این مسیر نیازمند پروتکلهای دقیق بینالمللی، نظارت کامل و تعیین سطح در مناطق خاص برای کنترل کشت، برداشت و انتقال و استحصال است. ارزیابی اراضی در اختیار وزارت جهاد کشاورزی است و به مناطق با کشاورزی یکپارچه و قابل کنترل محدود میشود تا امکان کنترل کیفیت و فرآیندها فراهم باشد.
زمانبندی و برآوردهای اجرایی طرح
ذوالفقاری در پاسخ به سوالی درباره زمانبندی اجرای طرح گفت که با دستور رئیسجمهور، پیشبینی میشود حداکثر ظرف یک ماه آینده طرح بهطور کامل با جزئیات آماده و ارائه شود. با این حال، پذیرش و تصویب نهایی طرح هنوز در مرحله کار کارشناسی است و اگرچه پیوستها و پروتکلهای مربوطه در حال آمادهسازی است، اما اجرای کامل آن نیازمند فرایندهای قانونی و بینالمللی است و ممکن است تا زمان لازم برای پیادهسازی عملی بگذرد. با این توضیحات، تأمین مخدر پایه از سه طریق اصلی بررسی و دنبال میشود: کشفیات، واردات و چارچوبهای داخلی و بینالمللی تحت پروتکلها.
وضعیت توزیع داروهای درمان اعتیاد و الزامات اجرایی
در پایان، گزارشها از وضعیت توزیع داروهای درمان اعتیاد نشان میدهد که برخی استانها از سهمیه کامل برخوردارند و برخی دیگر تنها تا یکسوم سهمیه را دریافت کردهاند. با توجه به کمبود موجود، از وزارت بهداشت خواسته شده است نظارت بر توزیع را تقویت کند و در صورت امکان، صادرات قانونی اپیوم و متادون متوقف شود و در صورت ضرورت، واردات اضطراری برای پاسخ به نیاز مراکز درمانی در دستور کار قرار گیرد. این بخش نشان میدهد که هماکنون با هماهنگیهای داخلی و بینالمللی تلاش میشود تا کسریها در تامین داروهای درمانی جبران شود تا به استانداردهای سلامت عمومی نزدیکتر شویم.
تحلیل حقوقی-اجرایی و اثرات سیاستی
تحلیل حقوقی-اجرایی از طرح کشت گیاهان مخدر پایه و رویکردهای اجرایی آن
از منظر حقوقی-اجرایی، اجرای هر طرحی درباره کشت گیاهان مخدر پایه در ایران باید با رعایت کامل موازین قانونی و تعهدات بینالمللی انجام شود. این طرح باید در چارچوب کنوانسیونهای بینالمللی مرتبط با مواد مخدر و پروتکلهای نظارتی بینالمللی قرار بگیرد و همزمان با سیاستهای داخلی جمهوری اسلامی ایران در حوزه سلامت عمومی و امنیت اجتماعی همسو باشد. بهویژه، نکته کلیدی این است که انجام کشتهای دارویی مانند شقایق الیفرا باید در مناطق کنترلشده و under پروتکلهای ویژه انجام شود تا از هرگونه ریسک نشت یا سوءاستفاده جلوگیری شود. همچنین، با توجه به تفاوتهای آماری موجود در دادههای مربوط به مصرف و نیاز کشور، شفافسازی مستمر و گزارشدهی دقیق به مجلس و نهادهای نظارتی ضروری است تا از نظر حقوقی و عملگرایی، طرح با کمترین احتمال نقض قوانین یا بیثباتی اجرایی همراه باشد. از نظر اجرایی، هماهنگی با وزارت بهداشت، جهاد کشاورزی، و وزارت امور خارجه برای طراحی مسیرهای تامین دارو و تسهیل فرآیندهای بینالمللی امری حیاتی است و باید بهطور پیوسته پایش و بهروزرسانی شود تا به اهداف دارویی و درمانی برسیم بدون ایجاد اختلال در بازار دارویی داخلی یا نقض تعهدات استانداردهای بینالمللی.