ایران از گفتوگو در موضوعات غیرهستهای خودداری میکند: بیانیهای از بقایی
در یک نشست خبری روز گذشته، مقام ارشد ایران در گروهی از پاسخهای خود به سؤالات خبرنگاران توضیح داد که جمهوری اسلامی از ورود به گفتوگوهای مربوط به موضوعات غیرهستهای اجتناب میکند. این موضع که به گمان برخی تحلیلگران میتواند بازتابی از چارچوب سیاست خارجی کشور باشد، به شکل رسمی توسط یکی از مقامات عالیرتبه مطرح شد و تاکنون با بازتابهای گوناگون در رسانهها مواجه شده است. در این میان، انتشار این پاسخ از سوی مقامی که نامش با اتهامها و بحثهای سیاسی پیوستگی دارد، میتواند نشانهای از تلاش برای تدوین استراتژی واحد در حوزه روابط بینالملل باشد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این بیانیه با زبان رسمی و با هدف ترسیم خطوط رسمی سیاستهای خارجی ایران ارائه شد.
این موضع همچنین در چارچوبی قرار میگیرد که ایران معمولاً مسائل حساس و قابل تفاهم عمومی را در قالب گفتگوها و مذاکرات رسمی دنبال میکند، اما در زمینه موضوعات غیرهستهای، به نظر میرسد تمایلی برای ورود به بحثهای عمومی و فراگیر وجود ندارد. برخی تحلیلگران با اشاره به سابقه ارتباطی ایران با موضوعات منطقهای، اقتصادی و فرهنگی در چارچوبی مدیریت شده، یادآور میشوند که بحث درباره این حوزهها میتواند به تغییرات قابل توجهی در معادلات منطقهای بیانجامد؛ از این رو، تمرکز بر موضوعات غیرهستهای ممکن است به منظور حفظ ثبات و اجتناب از تنشهای غیرضروری تفسیر شود. در این راستا، پیگیریهای دیپلماتیک و مباحثی که در قالب مذاکرات رسمی انجام میشود، از نظر برخی کارشناسان، همچنان جایگاه خود را حفظ کرده و میتواند به هماهنگیهای لازم میان نهادهای تصمیمگیرنده منجر شود.
در طول روزهای اخیر، واکنشهای مختلفی به این موضع مطرح شده است. برخی رسانهها و کارشناسان حوزه سیاست خارجی بر این باورند که این رویکرد میتواند به تقویت کانالهای رسمی و سازوکارهای دیپلماتیک در برابر چالشهای منطقهای منجر شود. در مقابل، گروههایی از صاحبنظران بیان میکنند که چنین موضعی ممکن است به کاهش فضای گفتگو در برخی مسائل بینالمللی منجر شود و از این رو نیاز به بازبینی رویکردها در برخی حوزهها احساس میشود. به هر حال، ایران تأکید کرد که رویکرد کلی درستی در این زمینه وجود دارد و گفتوگو را تنها در چارچوب موضوعات مرتبط با هستهای دنبال میکند و از ورود به بحثهای غیرهستهای چشمپوشی میکند. این بیانیه با تأکید بر حفظ اصول و منافع ملی، به شکل رسمی ارائه شد و گمانهزنیهای مختلفی را در محافل دیپلماسی برانگیخته است.
در کنار این موضوع، برخی منابع خبری تأکید کردهاند که موضع ایران در این زمینه با توجه به چارچوبهای قانونی داخلی و تعهدات بینالمللی، ممکن است به شکل استراتژیک و با همراهی نهادهای تصمیمساز اعمال شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، بیانیه رسمی از سوی مقامات مربوطه با رویکردی استراتژیک بیان شده و به دنبال شفافسازی خطمشی کشور در برابر موضوعات غیرهستهای است. با این رویکرد، ایران قصد ندارد در مسیر گفتوگوهای عمومی فراتر از چارچوبهای تعیین شده قدم بردارد و ترجیح میدهد این مسائل در قالب مکانیسمهای رسمی و با نظارت دقیق نهادهای مربوطه پیگیری شود.
چالشهای پیش رو در روابط بینالملل و فضای دیپلماتیک منطقهای نشان میدهد که وجود یک چارچوب روشن برای حوزههای غیرهستهای، به ویژه در زمانی که مسائل اقتصادی، فرهنگی و امنیتی در سطح منطقهای پیچیده میشود، میتواند بسیار حیاتی باشد. برخی از کارشناسان پیشنهاد میدهند که با وجود این موضع، ایجاد کانالهای گفتوگو با کشورها و سازمانهای بینالمللی در قالب قالبهای مشخص و بهزبان رسمی، میتواند به حفظ ثبات و جلوگیری از سوءتفاهمها کمک کند. در عین حال، فعالان اقتصادی و نهادهای مدنی نیز از نیاز به شفافسازی بیشتر در زمینه برنامههای اقتصادی و اجتماعی کشور سخن میگویند تا بتوانند با اطمینان بیشتری به همکاریهای متقابل وارد شوند. در نهایت، این موضع ایران در سطح جهانی بازتابهای مختلفی داشته و هنوز هم بحثهای گستردهای را در محافل دیپلماتیک به دنبال دارد.
برای درک بهتر از پیام اصلی این بیانیه، لازم است به تفاوتهای ساختاری میان گفتوگوهای مربوط به موضوعات هستهای و غیرهستهای توجه شود. موضوعات هستهای معمولاً با چهارچوبهای بینالمللی و توافقهای چندجانبه و تصمیمگیریهای چندسطحی همراه است و در نتیجه حیات دیپلماسی در این حوزه به شکل متفاوتی سامان مییابد. اما در زمینه موضوعات غیرهستهای، مسیر گفتگو میتواند به شکل گستردهتری در نهادهای داخلی و بینالمللی مطرح شود و تصمیمگیریها عموماً به شکل ملی و از طریق فرایندهای قانونی داخلی مدیریت میشود. این تفاوت را میتوان به عنوان یک شاخص مهم در ارزیابی استراتژیهای سیاست خارجی کشور در آینده در نظر گرفت. به گزارش تیم آرشیو کامل، موضع اخیر با هدف حفظ انسجام و امنیت ملی و همچنین جلوگیری از ایجاد فضاهای گستردهای از اختلاف نظر مطرح شده است تا بتوان روابط با کشورهای دیگر را در چارچوبی مشخص و قابل پیشبینی نگه داشت.
در پایان این گزارش، تحلیلگران سیاسی تأکید میکنند که هر گونه تغییر یا بازنگری در این موضع به کارآمدی سیاست خارجی و ثبات منطقهای بستگی خواهد داشت. همچنین انتظار میرود که این رویکرد با برخی از فرایندهای عملیاتی و اجرایی در حوزههای اقتصاد، فرهنگ و فناوری همراه باشد تا از از دست رفتن فرصتهای همکاریهای غیرنظامی جلوگیری شود. با وجود این که همچنان کمتر از گذشته میتوان انتظار تغییرات ناگهانی در مواضع کشور داشت، به نظر میرسد که رویکرد فعلی برای حفظ تعاملات سازنده در سطح بینالمللی و حفظ منافع ملی با دقت بیشتری دنبال شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویکرد به شکل پیوسته ارزیابی و بازبینی خواهد شد تا در نهایت به سطحی از ثبات دیپلماتیک و امنیتی دست یابد.
تحلیل حقوقی-اجرایی متناسب با قوانین جمهوری اسلامی ایران
بر پایه اصول قانونمداری و چارچوبهای رسمی، موضعگیری اخیر با حفظ حقوق ملت ایران و احترام به موازین قانونی داخلی و تعهدات بینالمللی مطرح شده است. این تحلیل نشان میدهد که هرگونه گفتوگو یا توافق در حوزه غیرهستهای باید در چارچوب مقررات داخلی و با توجه به منافع ملی انجام شود، تا از هر گونه ورود غیرمجاز به امورات داخلی و امنیتی جلوگیری شود. از منظر اجرایی، دولت و نهادهای تصمیمگیرنده باید با بازنگریهای دقیق در سیاستهای اجرایی و تدوین سازوکارهای ارتباطی با کشورهای خارجی، به حفظ ثبات و پیشبرد منافع ملی بپردازند. در این راستا، شفافیت در ارائه اطلاعات به افکار عمومی، حفظ تعادل بین منافع ملی و تعهدات بینالمللی و پرهیز از هر گونه تفسیرهای تفکیکنشده از مواضع رسمی، اصولی است که اجتنابناپذیر است و میتواند به تقویت اعتماد عمومی و ثبات دیپلماسی کمک کند.