درگذشت خالده ضیاء: مرور زندگی و ارث سیاسی نخستوزیر زن بنگلادش
به گزارش تیم آرشیو کامل، خبر فوت خالده ضیاء، سیاستمدار برجسته بنگلادشی و رهبر حزب ملیگرای بنگلادش (BNP)، پس از مدتها مبارزه با بیماری طولانی مدت، امروز منتشر شد. این خبر که در پی مدتها بیماری و بستریهای مکرر به وجود آمده بود، بازتاب گستردهای در میان طرفداران او و گروههای مخالف داشت. ضیاء که بیش از سه دهه در صحنه سیاسی بنگلادش حضور داشت، تاریخ پر فراز و نشیبی را طی کرد و به عنوان نخستوزیر زن بنگلادش در سال ۱۹۹۱، با تغییرات ساختاری در کشور نقشآفرینی کرد. پس از خروج از قدرت در سالهای بعد و مشکلات متعددی که این دورهها به همراه داشت، او همچنان چهرهای شاخص در سیاست ملی باقی ماند و در خطوط موازی با حسینه، رهبری BNP را حفظ کرد. در ادامه، نگاهی به زندگی، دستاوردها، فراز و فرودها و جایگاه او در تاریخ معاصر بنگلادش خواهیم داشت.
خلاصهای از آغاز زندگی و مسیر سیاسی
خالده ضیاء در خانوادهای با میراث سیاسی بنگلادش به دنیا آمد و زندگی خود را با فشارهای خانوادگی و تعهد به آرمانهای کشور آغاز کرد. پس از سقوط ایالات و دوران حوادث سیاسی، او کنار همسرش، ضیاء الرحمان، یک رهبر نظامی، در سالهای اولیه پس از تلاشهای مردمی، به سرعت به صفوف سیاست پیوست. با مرگ همسرش در نتیجه یک کودتا در سال ۱۹۸۱، او به رهبری حزب ملی بنگلادش رسید و مسوولیت سنگینی را به دست گرفت که تا آن زمان بیسابقه بود. این دوران نمایانگر ورود او به میدان رهبری و بازیگری در صحنهای شد که تا آن زمان به طور عمده توسط مردان هدایت میشد.
دور نخستوزیری و جهتگیریهای کلان سیاسی
در انتخابات سال ۱۹۹۱، خالده ضیاء با حمایت گسترده از یک ائتلاف ضدحکومت و با همکاری با گروههای مختلف سیاسی، نتیجهای غیرمنتظره را به دست آورد و به عنوان نخستوزیر نخستبار در تاریخ بنگلادش، نخستوزیری را به عهده گرفت. از جمله اقدامهای بارز او میتوان به جایگزینی سیستم ریاستی با ساختار پارلمانی، تقویت نقش پارلمان، کاهش محدودیتهای سرمایهگذاری خارجی و وضع آموزش ابتدایی به عنوان الزامی و رایگان اشاره کرد. این سیاستها با هدف ارتقای سطح زندگی عمومی و توسعه اقتصادی مطرح شد و تا حدودی موجب تحولات در امور داخلی و روابط بینالملل بنگلادش شد. با وجود این دستاوردها، رقابتهای سیاسی داخلی، فشارهای بینالمللی و برخی ناآرامیهای داخلی از ویژگیهای دوره آن زمان بود که به شکلگیری یک دوران پرفشار در سیاست بنگلادش کمک کرد.
دورههای پس از نخستوزیری و بازگشت به قدرت
در انتخابات عمومی ۱۹۹۶، او با حسینه روبرو شد اما موفق به پیروزی نشد. با این حال، پنج سال بعد، دوباره به قدرت بازگشت و در نتیجه، دوره جدیدی از فعالیتهای سیاسی BNP آغاز شد. دوره دوم او با ظهور گروههای شبهنظامی و برخی رسواییهای مالی همراه بود که به شدت بر مشروعیت او سایه افکند و ثبات سیاسی کشور را به چالش کشید. با وجود این فراز و فرود، خالده ضیاء همچنان یک چهره کلیدی در آیندهنگریهای BNP باقی ماند و پسرش، Tariq Rahman، که پس از سالها تبعید ناگزیر به کشور بازگشت، به عنوان یکی از چهرههای قدرتمند برای رهبری سیاسی در نظر گرفته شد. این تغییرات در پسزمینه بحرانهای سیاسی، بازتابهای گستردهای در سطح بینالمللی داشت و تحلیلگران به بررسی عمیقتری از جایگاه حزب ملی بنگلادش و نقش ضیاء در ادامه روندهای دموکراتیک کشور پرداختند.
وضعیت سلامت، سفرها و آخرین سالهای زندگی
بر اساس گزارشهای منتشر شده، خالده ضیاء از مدتها قبل با بیماریهای مزمن روبهرو بود و تیم پزشکی از جمله سیروز پیشرفته کبد، آرتروز و دیابت را در سوابق او ثبت کرده بودند. به گزارش ایسنا، او در آغاز سال ۲۰۲۵ برای درمان به لندن سفر کرد و مدت زمان چهار ماه را در آنجا سپری کرد تا درمانهای پزشکی لازم را پیگیری کند. اگرچه پس از این سفر، او به خانه بازگشت، بیماریها و محدودیتهای جسمی نتیجهای از سالها فعالیت سیاسی و فشردگیهای زندگی سیاسی را نشان میداد. زندگی او، به ویژه دوران تبعید و حبسهای خانگی که برخی از زمامداران به او تحمیل کردند، از منظر بسیاری از ناظران به عنوان نشانگر مقاومت پایدار در برابر فشارهای سیاسی تعبیر میشود. در عین حال، BNP به عنوان یکی از احزاب اصلی مخالف در مقابل دولتهای مختلف در این سالها، همچنان با ترکیبی از مخالفت و حمایتهای مردمی روبهرو شد. به گزارش منابع مختلف، BNP همچنان به عنوان پیشرو در برخی از انتخابات آینده مطرح شده بود و تلاش میکرد تا جایگاه سیاسی خود را در فضای رقابتی حفظ کند.
سیاست و ارث او در تاریخ بنگلادش
خالده ضیاء با رویکردی محافظهکارانه اما اهل فهم اقتصادی، تلاش کرد تا از طریق تقویت زیرساختها و بهبود چارچوبهای آموزشی، پایههای توسعه را تقویت کند. با این رویکرد، او در کنار رهبری خود، دولت را به حرکت در مسیر پذیرش اصلاحات اقتصادی و بهبود آموزش و پرورش سوق داد. در بسیاری از تحلیلها، او به عنوان یکی از بانفوذترین چهرههای زن در تاریخ سیاست بنگلادش شناخته میشود که توانست با وجود مخالفانی قدرتمند، جایگاهی بیابد که به عنوان یکی از ستونهای جمهوریخواهی و پیوندی بین نسلهای بعدی تجسم شود. اهمیت حضور او در تاریخ بنگلادش نه تنها به دوره نخستوزیری بلکه به دورانهای بحرانیتر بعدی نیز بازمیگردد، جایی که او با استراتژیهای خود، سعی کرد موازنهای میان اصلاحات داخلی و فشارهای خارجی ایجاد کند. انتظار میرفت که ارث سیاسی او همچنان در شکلدهی به رویکردهای حزبی و رویکردهای اجرایی دولتهای بعدی تاثیرگذار باشد و به ویژه در چهارچوبهای آتی انتخابات و سیاستگذاریهای عمومی بنگلادش به بحث و بررسیها منبعی مهم تبدیل شود.
تحلیل کوتاه از ابعاد اجرایی و حقوقی و نکتههای اجرایی نقادانه
در تحلیل اجرای سیاستهای خالده ضیاء، میتوان به دو بُعد اصلی اشاره کرد: نخست، چگونگی تعامل با ساختارهای پارلمانی و تبدیل سیستم ریاستی به پارلمانی و دوم، نحوه مدیریت ثبات اقتصادی و بهبودهای آموزشی. از نگاه قانونی، تغییر ساختار اجرایی از ریاستی به پارلمانی در بنگلادش به شکل قابل توجهی قدرت را به نخستوزیر و ارکان پارلمان منتقل کرد و این تصمیم، در کنار برخی اصلاحات آموزشی و اصلاحات سرمایهگذاری خارجی، چارچوبی را پدید آورد که به بهبود هرچند محدود شاخصهای توسعهای منجر شد. اما در بُعد اجرایی-اقتصادی، به رغم دستاوردها، چالشهایی مانند فساد، شبهنظامیان و فشارهای سیاسی داخلی نیز به وجود آمد که رویکردهای اجرایی را با مشکلاتی مواجه کرد. نکتهای که از منظر اجرایی و حقوقی قابل توجه است، این است که چگونه دولتها با تکیه بر اصول قانونی و شفافیت، میتوانند از تجربه دوران ضیاء برای بهبود کارآمدی، پاسخگویی و اعتماد عمومی بهرهبرداری کنند بدون ورود به مباحثی که جنبه سیاسی یا امنیتی دارد. در این راستا، به تحلیل دقیقتر و مستقل از زاویه اجرایی و حقوقی احتیاج است تا بتواند به تصمیمگیران کمک کند تا با توجه به مقتضیات داخلی، مسیر بهتری برای آینده ترسیم کنند.