تفاوت داده‌های داخلی و جهانی آلودگی هوای تهران: چرا اختلاف وجود دارد و پیامدهای آن چیست؟

معرفی موضوع و زمینه داده‌ها

در تحلیل‌های تازه درباره آلودگی هوای تهران، روندی از اختلاف قابل توجه بین داده‌های داخلی و گزارش‌های بین‌المللی دیده می‌شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این تفاوت‌ها بین داده‌های رسمی کشور و شاخص‌های منتشرشده توسط منابع بین‌المللی همچون IQAir به چشم می‌آید و از منظر منابع محلی به دلیل تفاوت در شبکه‌های پایش و روش‌های گزارش‌دهی توضیح داده می‌شود. فاطمه کریمی، مدیرکل شرکت کیفیت هوای تهران، اظهار کرد که تفاوت مشاهده‌شده بیشتر به انتخاب ایستگاه‌ها و به‌کارگیری مدل‌های میان‌یابی ارتباط دارد. این نکته حاکی است که داده‌های بین‌المللی از ایستگاه‌های محدودی استفاده می‌کنند و با مدل‌سازی به میان‌یابی می‌پردازند؛ حال آنکه شبکه زمینی کشور با ایستگاه‌های متراکم تصویر دقیق‌تری از وضعیت واقعی آلودگی ارائه می‌دهد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این موضوع به دلیل تفاوت‌های فنی و عملی در روش‌های اندازه‌گیری و جمع‌آوری داده‌ها رخ می‌دهد، و نه به انعکاس واقعیت‌های کاملاً متضاد. در ادامه به تفصیل به دلایل فنی این اختلافات و پیامدهای عملی آن برای شهروندان و تصمیم‌سازان پرداخته می‌شود.

دلایل فنی و عملی اختلاف داده‌ها بین داخلی‌ها و منابع بین‌المللی

یکی از مهم‌ترین عوامل تفاوت، پوشش ایستگاهی است. IQAir و سایر منابع بین‌المللی غالباً از چند ایستگاه محدود برای ساختن شاخص‌های کیفیت هوا استفاده می‌کنند که در برخی مناطق کلان‌شهر تهران، به‌ویژه مناطقی که به‌طور پراکنده و با نسبتی کم از ایستگاه‌ها اندازه‌گیری می‌شوند، نتیجه‌های متفاوتی ارائه می‌دهد. این گونه ایستگاه‌ها به‌طور معمول از سنسورهای ارزان‌قیمت و مدل‌های میان‌یابی بهره می‌برند و برای هر آلاینده دستگاه‌های مختلفی به کار می‌گیرند؛ در حالی که شبکه رسمی کیفیت هوای تهران با استفاده از ایستگاه‌های زمینی حرفه‌ای، تجهیزات پیشرفته و تحلیل‌های تخصصی، داده‌های جامع‌تری در اختیار می‌گذارد و نمایانگر دقیق‌تر وضعیت شهر است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این تفاوت صرفاً به تفاوت در حساسیت‌های تجهیزات و شیوه محاسبه برمی‌گردد و نمی‌تواند به‌طور کامل به منزله تفاوت در واقعیت آلودگی تلقی شود، چون هر دو منبع از استانداردهای مختلف اندازه‌گیری تبعیت می‌کنند اما محدودیت‌های هر کدام منجر به تفسیرهای مختلف می‌شود. همچنین، برخی داده‌های IQAir از محدوده‌ای از شهر برداشت می‌شود که در آن دو سفارتخانه واقع شده‌اند و بخشی از منطقه شهری را پوشش می‌دهد؛ این نکته در برخی گزارش‌ها منجر به تفاوت‌های قابل توجه با داده‌های محلی می‌شود. به گزارش رسمی‌ها، این اختلافات از تفاوت در دقت تجهیزات، هزینه‌های سرمایه‌ای و نحوه محاسبه هر آلاینده ناشی می‌شوند و بنابراین نیازمند هم‌افزایی و هماهنگی بیشتر بین مراجع نظارتی است تا مرجعیت داده‌ها حفظ شود. اما آنچه روشن است، فرایند ارزیابی کیفیت هوا در کشور مطابق با استانداردهای جهانی انجام می‌شود و سیستم‌های رسمی مرجع اصلی به حساب می‌آیند.

از کجا می‌آیند تفاوت‌ها و چه می‌شود کرد؟

یکی از نکات کلیدی، تفاوت در دامنه پوشش و روش اندازه‌گیری است. ایستگاه‌های داخلی با تعداد بیشتری از نقاط شهری، داده‌های زمان واقعی و جزییات دقیق‌تری ارائه می‌دهند که می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های بهداشت عمومی و سیاست‌گذاری‌های شهری کمک کند. در مقابل، منابع بین‌المللی ممکن است با تکیه بر مدل‌سازی داده‌ها و محدودیت ایستگاهی، شاخص‌هایی عمومی‌تر ارائه دهند که برای مقایسه‌های میان‌شهری مناسب است اما الزاماً به‌روزترین داده‌های دقیق درباره هر محله را منعکس نمی‌کند. از منظر علمی، هر دو رویکرد ارزشمند است و در کنار یکدیگر، تصویر جامع‌تری از واقعیت آلودگی را به دست می‌دهد. از منظر عمومی نیز برای مردم اهمیت دارد که بدانند مرجعیت داده‌ها کجا است و هر گزارش با چه محدودیت‌هایی همراه است تا از برداشت‌های نادرست جلوگیری شود. در این راستا، به گزارش تیم آرشیو کامل، تفاوت‌ها در فرایند مدیریت داده، روش‌های پاک‌سازی داده‌ها و ارزیابی‌های آماری نیز می‌تواند تأثیرگذار باشد. بنابراین، برای ارتقای شفافیت و اعتماد عمومی، لازم است که تمام این تفاوت‌ها به شیوه‌ای روشن و قابل فهم برای عموم توضیح داده شود و داده‌ها به‌عنوان یک منبع واحد مرجع منتشر شوند.

پیگیری‌های رسمی و پیامدهای اجرایی

کریمی به‌وضوح اشاره می‌کند که این موضوع از طریق مسیرهای رسمی و حاکمیتی پیگیری می‌شود تا مرجعیت داده‌ها حفظ شود و نگرانی شهروندان کاهش یابد. بر اساس اظهار وی، نه‌تنها در سال جاری بلکه در سال‌های گذشته نیز این موضوع برای بررسی به مراجع رسمی و مقامات ارشد شهری ارجاع شده است. وی تأکید می‌کند که سازمان حفاظت محیط زیست بر این باب نظارت دارد و مسئولیت صیانت از مرجعیت داده‌ها را بر عهده می‌گیرد. این رویکرد نشان می‌دهد که برخوردی منسجم میان سازمان‌های کشور و نهادهای مسئول اندازه‌گیری کیفیت هوا وجود دارد تا از هرگونه سردرگمی عمومی جلوگیری شود و داده‌های رسمی به عنوان منبع معتبر و قابل اتکا معرفی شوند. با این حال، تفاوت‌های احتمالی بین منابع بین‌المللی و داخلی می‌تواند به ایجاد گفتمان‌های مختلف در میان مردم منجر شود؛ از این رو، شفاف‌سازی درباره روش‌ها و پوشش ایستگاه‌ها برای کاهش سوءتفسیرها ضروری است. برای شهروندان نیز این نکته اهمیت دارد که بتوانند بر اساس گزارش‌ها و داده‌های معتبر تصمیم‌های بهداشتی روزمره و برنامه‌های مرتبط با کیفیت هوا را اتخاذ کنند. در مجموع، فرایند ارزیابی کیفیت هوا در ایران بر مبنای استانداردهای جهانی قرار دارد و ایستگاه‌های رسمی با سابقه چند دهه‌ای همچنان مرجع اصلی سنجش آلودگی هستند.

واقعیت‌های داده‌ها و چارچوب استانداردها

در ساختار علمی و عملی کشور، داده‌های کیفیت هوا از طریق شبکه‌ای از ایستگاه‌های زمینی جمع‌آوری می‌شود که تجهیزات تخصصی و دقیق برای اندازه‌گیری آلاینده‌ها در هر ایستگاه به کار گرفته شده است. این داده‌ها پس از پردازش، در سامانه‌های رسمی منتشر می‌شود و نقش مرجع را در تصمیم‌گیری‌های شهری، سلامت عمومی و سیاست‌گذاری دارد. در مقابل، منابع بین‌المللی در برخی مواقع از ایستگاه‌های محدودی استفاده می‌کنند و برای مقایسه‌های بین‌المللی از مدل‌سازی و میان‌یابی بهره می‌برند. این تفاوت‌ها طبیعی است اما باید برای کاربران روشن باشد که کدام منبع داده‌های دقیق‌تر در چه زمینه‌ای است. به گزارش تیم آرشیو کامل، هر دو رویکرد باید به شفافیت کامل نزدیک شوند تا قابلیت ارزیابی مستقل از سوی پژوهشگران و شهروندان فراهم گردد و در نتیجه، اعتماد عمومی به داده‌های کیفیت هوا تقویت شود. به هر حال، مرجعیت داده‌ها همچنان از سوی ایستگاه‌های رسمی و سازمان‌های مرتبط حفظ می‌شود و همواره در کنار بهبود روش‌ها و افزایش پوشش ایستگاه‌ها تلاش می‌شود تا وضعیت هوای تهران به‌صورت دقیق و قابل اتکا توصیف شود.

جدول مقایسه کلیدی میان داده‌های داخلی و بین‌المللی

خلاصه و نکات کلیدی برای شهروندان

تیترهای آلودگی هوای تهران در دو منبع مختلف گاهی اشاره به تفاوت‌های ناهمسو دارند؛ اما نکته اصلی این است که مرجع اصلی داده‌ها ایستگاه‌های رسمی هستند و هرگونه تفاوتی باید با ارائه‌ روش‌ها، محدوده پوشش و تنظیمات دقیق توضیح داده شود تا اعتماد عمومی حفظ گردد. برای مردم عادی، درک این تفاوت‌ها به درک بهتری از گزارش‌های روزانه و رفتارهای بهداشتی منجر می‌شود؛ به‌ویژه در روزهای با آلودگی بالا که تصمیم‌های مربوط به ورزش، رفت‌وآمد و حضور در فضاهای باز می‌تواند متاثر از داده‌های به‌روز باشد. از این رو، پیشنهاد می‌شود که سازمان‌های مسئول شفافیت بیشتری درباره نحوه اندازه‌گیری، ترکیب داده‌ها و محدوده‌های جغرافیایی تحت پوشش ارائه دهند تا شهروندان بتوانند با اطمینان بیشتری از وضعیت هوای شهر خود آگاه شوند. همچنین، ارتقای پوشش ایستگاه‌های داخل کشور و بهبود روش‌های به‌روزرسانی داده‌ها، می‌تواند گام‌های مؤثری در کاهش نگرانی‌های نابه‌جا بردارد. در نهایت، تقویت همکاری میان دستگاه‌های مدیریت محیط زیست، پژوهشگاه‌ها و رسانه‌های خبری می‌تواند به انتشار داده‌های دقیق‌تر و تحلیل‌های عمیق‌تر منجر شود و به تصمیم‌گیری‌های بهتری برای بهبود کیفیت هوا کمک کند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این فرایندها باید همواره با رعایت استانداردهای جهانی و چارچوب‌های قانونی کشور انجام پذیرد تا سلامت عمومی و مرجعیت داده‌ها تضمین شود.

تحلیل اجرایی درباره داده‌های کیفیت هوا و چارچوب قانونی

از منظر چارچوب قانونی جمهوری اسلامی ایران، انتشار داده‌های کیفیت هوا و حفظ مرجعیت آن باید با شفافیت، استانداردهای مشخص و گزارش‌های قابل دفاع انجام پذیرد؛ هر تفاوتی که مشاهده می‌شود باید همراه با توضیحات فنی درباره روش اندازه‌گیری، محدوده جغرافیایی و دامنه پوشش ایستگاه‌ها ارائه شود تا اعتماد عمومی حفظ شود. این موضوع ایجاب می‌کند که مطابق ضوابط حاکم، مراجع مسئول، به‌ویژه سازمان حفاظت محیط زیست، با روش‌های گزارش‌دهی سیستماتیک و روشن، به ارتقای شفافیت و ارتباط با مردم اهتمام ورزد. در بعد اجرایی نیز بهبود شبکه پایش داخلی – از جمله افزایش ایستگاه‌ها، نگهداری دقیق تجهیزات و به‌کارگیری سامانه‌های پایش هم‌جانبه – می‌تواند به کاهش تفاوت‌ها و افزایش اعتبار داده‌های رسمی منجر شود. همچنین مهم است که گزارش‌های رسمی با توضیحات فنی قابل فهم برای عموم همراه شود تا از سوءتفسیر و ایجاد نگرانی‌های غیر ضرور جلوگیری گردد. این رویکرد می‌تواند به اعتماد عمومی و مدیریت مؤثرتر بحران‌های محلی کمک کند و در کنار آن، مشارکت پژوهشگران و رسانه‌ها در تحلیل داده‌ها و تبیین تفاوت‌ها می‌تواند به ارتقای شفافیت و پاسخگویی بنجامد.