چهرههای شاخص روی پوستر جشنوارهها: از فجر تا کن و تفاوت رویکردها در پوسترهای جهانی
پوستر رسمی هر رویداد مهم سینمایی تنها یک ابزار تبلیغاتی نیست؛ بل أعلنتی بصری است که میگوید رویداد پیش رو چه لحن و هویت هنری را مدعی است. به گزارش تیم آرشیو کامل، با انتشار پوستر چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر، بحث استفاده از چهرههای بزرگ روی پوستر دوباره به محور توجه تبدیل شد؛ علی نصیریان در فیلم «شیر سنگی» به عنوان تصویر پوستری انتخاب شد و واکنشهای متفاوتی از سوی او و دیگر ناظران درباره این تصمیم مطرح شد. در این گزارش، سابقه به کارگیری چهرهها در پوستر جشنوارههای معتبر جهان و تفاوت رویکردهای آنها با فجر ایران بررسی میشود.
پیوستگی تاریخی پوسترها با چهرههای سینمایی در فجر و گذشته جشنوارهها
استفاده از چهرههای سینمایی روی پوستر جشنوارهها سابقهای طولانی دارد. در ایران، خسرو شکیبایی (در سیوچهارمین دوره جشنواره فیلم فجر)، عزتالله انتظامی (در سیوچهارمین دورهٔ جشنواره جهانی)، و عباس کیارستمی (در چهلووسومین دورهٔ جشنواره جهانی فیلم فجر) هرکدام با حضور چهرهٔ خود بر پوسترها، نقطه عطفی در روایت بصری این رویدادها رقم زدند. این رویکردگاه در بسیاری از مواقع با واکنشهای متفاوت هنرمندان و منتقدان همراه بوده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این واکنشها نشان میدهد که پوسترهای جشنواره نه تنها تبلیغی که حامل پیامهای فرهنگی و هنری خاصی نیز هستند که میخواهند رخداد را به سمت بیان یک هویت مشخص سوق دهند. در سالهای اخیر نیز تغییراتی در این حوزه دیده میشود؛ بهویژه در فجر که برخی منتقدان از تمرکز بیش از حد بر چهرهها ابراز نگرانی میکنند، در حالی که برخی دیگر آن را راهی برای انعکاس اعتبار سینمای ایران میدانند.
نمونههای کنونی و تغییر رویکردها در پوسترهای جهانی
در جشنوارهٔ کن، این سنت همواره به صورت نمادین تداوم یافته است: استفاده از چهرههای شاخص برای روایت زمانهٔ سینما و ارتباط آن با تاریخبینی جشنواره. به گزارش تیم آرشیو کامل، کن با هر دوره تلاش میکند با گزینش چهرهای شاخص، پیامی دربارهٔ نگاه جشنواره به آینده و میراث سینما ارائه دهد. در برخی دورهها این رویکرد با واکنشهای عمیق خانوادگی و هنری روبهرو شده است؛ برای نمونه در برخی مباحث دربارهٔ آثار شناختهشدهای که روی پوستر میآیند، دیدگاههای متفاوتی دربارهٔ اثرگذاری گرافیک و پیامِ پوستر مطرح میشود.
در دهههای اخیر، برخی جشنوارههای معتبر جهان رویکردی متفاوت در پیش گرفتهاند. جشنوارهٔ ونیز، برای مثال، کمتر به چهرهٔ بازیگران روی پوسترهایش اکتفا میکند و به عناصری مانند معماری تاریخی یا نمادهای شهری رو میآورد تا هویت شهری خود را تقویت کند. اما کن همچنان از توازن میان تاریخ و حال سینمای جهان، از طریق حضور چهرههای تأثیرگذار، به عنوان پلی میان نسلها استفاده میکند. در همین راستا، در سالهای مختلف، پوسترهای کن با چهرههایی همچون Ingrid Bergman، Marcello Mastroyani، Jules Binoche، Marilyn Monroe و Claudia Cardinale و Catherine Deneuve طراحی شدهاند تا روایتِ جشنواره را به زبانِ سینما و تاریخِ آن بیان کنند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این رویکردها بخشی از میراث جشنواره هستند که به صورت گسترهای جهانی نقل میشود و تفاوتهای فرهنگی را نیز نشان میدهد.
انواع نمونههای تاریخی پوستر کن با چهرههای شاخص
برای درک عمیقتر از روندهای پوستر جشنوارهها، به چند نمونه مهم نگاه میکنیم. در سال 2015، پوستر شصت و هشتمین کن به تصویر اینگرید برگمان اختصاص یافت؛ این انتخاب همزمان با صدمین سال تولد برگمان صورت گرفت و با توصیفات کن از او به عنوان «نماد مدرن» و «بازیگری بیباک» معرفی شد. تصویر پوستره برگمان از عکسی از دیوید سیمور و با طراحی هروه شیژونی و ژیل فراپیه ارائه شد. این نمونه نشان میداد که چهرهٔ بازیگر نه تنها تصویرِ یک فرد بلکه نمایشی از سینمایی است که کن میخواهد حفظ کند. در سالهای قبل از آن، پوستر سال 2014 کن با مارچلو ماسترویانی طراحی شد؛ پوستر مربوط به دوره شصتؤسوم با تصویر این بازیگر و مضمونِ چهرهای که به پردهٔ سینماییِ جاودانه میانجامید. همچنین در سال 2010، پوستر کن با ژولیت بینوش همراه بود و در سال 2012، پوستر با مریلین مونرو به نمایش درآمد؛ هر دو نمونه نشان دهندهٔ رویکردی است که کن به ایجادِ نوعی از رویا و جذابیت جاودانهٔ هالیوود توجه دارد. در سال 2017، کلودیا کاردیناله روی پوستر جشنواره دیده شد و این رویکرد به نمایشِ رقص و زندگی در پشتبامهای رم پرداخت؛ این نشان میدهد که کن از طریق تصاویرِ چهرههایی که نه تنها بازیگرند بلکه نمادهای اجتماعی نیز هستند، به روایتِ جشنواره میپردازد. در سالهای بعد نیز پوسترهایی با چهرهٔ Catherine Deneuve یا Faye Dunaway دیده میشود که هر کدام به گونهای یک دوره از قرابت نسلها و گفتمانهای سینمایی را بازگو میکند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نمونهها نشان میدهد که استفاده از چهرهٔ بازیگران برای معرفی و تبیین هویت جشنواره، رویکردی است که در جهان پذیرفته شده و به شکلهای گوناگون روایت میشود.
مقایسهٔ مسیر کن با دیگر جشنوارههای بزرگ جهان
اگر به مناطق مختلف جهان نگاه کنیم، تفاوتهای قابل ملاحظهای در رویکرد تبلیغی پوسترها وجود دارد. جشنوارهٔ ونیز، با وجود تاریخ غنی، کمتر از رویکردِ چهره-محور استفاده میکند و به جای آن از نمادهای شهری یا گرافیکهای مینیمال و با درجاتی از استعاره استفاده میکند. برلین و تورنتو نیز گرایشهایی متفاوت دارند: بعضاً از نگارههای گرافیکی و صحنههای نور و رنگ استفاده میکنند تا حسِ فستیوال را منتقل کنند. Locarno با طرحهای ساده و رویکردی هنری-آزمایشی، سعی در نمایش ترکیبی از فرهنگ شهری و سینمایی را دارد. اما کن همچنان به عنوان یک پلتفرم جهانی، از چهرههای شاخص برای به تعبیری “بازخوانیِ تاریخ سینما” استفاده میکند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این تفاوتها نشان میدهد که هر جشنواره چگونه با هویت شهری و فرهنگی خود همسو است و چگونه پوسترِ آنها میتواند منعکسکنندهٔ این هویت باشد.
از فجر تا کن: واکنشها و پیامدهای رویکرد چهره-محور
در فجر ایران، استفاده از چهرههای شناختهشده بر پوسترها همواره با بازخوردهای متفاوتی روبهرو بوده است. برخی هنرمندان و طراحان معتقدند که حضور چهرههای مشهور میتواند هیجان جشنواره را افزایش دهد و اعتبار رویداد را در عرصهٔ بینالمللی تقویت کند؛ در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که وجود کاراکترهای بزرگ روی پوستر ممکن است حسِ جشنواره را خاموش کند و نیازمند رویکردی گرافیکیتر است تا پیام جشنواره بهطور مستقیمتری منتقل شود. با این حال، در سالهای اخیر برخی جشنوارهها به ترکیبی از این دو رویکرد روی آوردهاند تا هم از تاریخ سینما یاد کنند و هم نمودِ تازهای از زبان تصویر ارائه دهند. به گزارش تیم آرشیو کامل، دیدگاههای مختلف دربارهٔ پوسترهای کن و فجر نشان میدهد که پوستر تنها یک تبلیغ دربارهٔ فیلمها نیست؛ بلکه یک بیانیهٔ هنری است که میتواند رویداد را از منظر فرهنگی و اجتماعی در معناهای مختلف بیان کند.
تحلیل نقاشی-حقوقی با چارچوب جمهوری اسلامی ایران
در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، استفاده از تصویر افراد روی پوسترها به رضایت صاحبان حقوق اثر و مجوزهای لازم نیاز دارد؛ بهعبارتی این اعمال، ممکن است به حقوق نشر و حقوق شخصیتها مربوط باشد و باید با مجوزهای لازم صورت گیرد تا از بروز دعاوی حقوقی جلوگیری شود. اما این تحلیل دربارهٔ رویکردهای تبلیغی پوستر جشنوارهها است و قصد دارد به مسائل اجرایی غیرسیاسی و غیرامنیتی اشاره کند که میتواند به بهبود رعایت حقوق و حفظ شأن هنری رویدادها کمک کند. با توجه به این چارچوب، جشنوارهها بهویژه کن و فجر میتوانند با همکاری مراجع مربوطه و هنرمندان، فرآیند تأیید تصاویر پوستر را بهبود بخشند تا هم پیام هنری حفظ شود و هم حقوق مدنی و ملی حفظ گردد. بنابراین، رویکردهای آینده باید به یک تعادل دقیق بین روایت بصری و الزامات حقوقی منجر شود تا جشنوارهها نه تنها بیانیهای هنری باقی بمانند، بلکه نمونهای از حرفهایگری و پایبندی به قوانین باشند.