نگاه فیروزآبادی به آینده ارتباطات و حضور پلتفرمهای پیامرسان
در گفتوگوی اخیر با رسانههای حوزه فناوری و سیاست فضای مجازی، سید ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی، به مسائلی اساسی درباره گسترش منظومه اینترنت ماهوارهای و پیامدهای آن برای حکمرانی و زندگی روزمره پرداخته است. به گزارش تیم آرشیو کامل، وی تصریح میکند که قطع ارتباطات صرفاً به عنوان یکی از ابزارهای مدیریتی در آینده کارآمدی کمتری خواهد داشت و با وجود پیشرفتهای فناوری، امکان کنترل کامل بر همه شبکههای ارتباطی از دست دولتها خارج میشود. این نکتهای است که به ویژه در دو تا سه سال آینده با ظهور پروژههای جدید ماهوارهای مانند استارلینک و سایر قالبهای فضایی، با ابعاد گستردهتری مطرح میشود. فیروزآبادی معتقد است که اگرچه محدود کردن دسترسی به اینترنت میتواند برای مدت کوتاهی به منظور مدیریت بحرانها صورت گیرد، اما در بلندمدت حفظ ارتباطات جزو لوازم زندگی عمومی است و سیر تحولات فناوری این امکان را برای حکومتها دشوار میکند.
به گزارش تیم آرشیو کامل، این تحلیل با یادآوری از گسترش منظومههای اینترنتی ماهوارهای هشدار میدهد که حاکمیتها به مرور به ابزارهای غیرحضوری و غیرمرکزی برای ارائه خدمات عمومی و ارتباط با مردم نیاز پیدا خواهند کرد و ابزارهای کنترلی سنتی دیگر به راحتی پاسخگوی تقاضاها نخواهند بود. فیروزآبادی توضیح میدهد که نمونههای پرتعداد در دنیا نشان میدهد پروژههای چندمنظورهای با ارتباط مستقیم بین ماهواره و کاربر، در حال جایگزینی شیوههای قدیمی دسترسی به شبکه هستند و این موضوع میتواند به جابجایی قدرت و تصمیمگیریهای اجرایی منجر شود. این چشمانداز به ویژه برای مسئولان و مدیران حوزه فناوری اطلاعات کشور اهمیت دارد تا بتوانند با برنامهریزی و سرمایهگذاری دقیق، حکمرانی بدون قطع خدمات ضروری را در چارچوب قانونی و با حفظ امنیت عمومی انجام دهند.
فیروزآبادی با تکیه بر تجربیات گذشته و دانش فنی موجود، به شکل روشن توضیح میدهد که ابزارهای مدیریتی با کارکرد قطع اینترنت دیگر تنها به اندازهای محدود خواهند شد. برخی از پروژههای بزرگ در دنیا با پیشرفتهای چین، اروپا و آمریکا در حال اجرا هستند و به تازگی نیز برخی شرکتهای بزرگ مانند اپل با ارائه نسلهای جدید گوشیهای هوشمند امکان ارتباط مستقیم ماهوارهای را فراهم کردهاند. از این رو، دسترسپذیری عمومی به اینترنت در قالبی که بتوان به راحتی آن را قطع یا محدود کرد، به مرور زمان به یک چالش پیچیده تبدیل میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، در آینده این نگرانی وجود دارد که ابزارهای فیلترینگ و مدیریت ارتباط، دیگر به همان سرعت و با همان دقت گذشته توان پاسخگویی به نیازهای جامعه را نداشته باشند و ناگزیر از بازنگری در رویکردهای اجرایی خواهند شد.
نگاه بینالمللی به پلتفرمهای پیامرسان و امنیت دادهها
فیروزآبادی در تحلیل خود به نقش پلتفرمهای پیامرسانی عالمی اشاره میکند که در برخی موارد با نگرانیهایی درباره حریم خصوصی و امنیت دادهها همراه است. او با اشاره به تجربههای جهانی میگوید که بسیاری از کشورها و شرکتهای فناوری برای حفظ امنیت ملی و دادههای کاربران اقداماتی انجام دادهاند که گاه به محدودیت دسترسی به برخی خدمات منجر میشود. با این حال، این قبیل سیاستها باید به طور دقیق با قوانین داخلی و بینالمللی تطبیق یابد تا منجر به محدودیتهای غیرمنصفانه یا اختلالات پایداری در ارتباطات عمومی نشود. در این راستا، وی نسبت به وضع مقررات شفاف و پاسخگو تاکید میکند تا از بروز مشکلات اجرایی که میتواند به زندگی روزمره مردم آسیب برساند جلوگیری شود.
یکی از جنبههای بحث، بهکارگیری و الحاق پلتفرمهای خارجی به چارچوبهای قانونی کشور است. فیروزآبادی به مذاکراتی اشاره میکند که درباره پلتفرمهای خارجی با برخی کشورها صورت گرفته است. در این چارچوب، تلگرام به عنوان پلتفرمی که در ظاهر ملیت مشخصی ندارد، گاه در موضعی قرار میگیرد که امکان مذاکره با آن وجود دارد. این موضوع میتواند مقدمهای برای ایجاد چارچوبهای همکاری و الزامات رفتاری مشخص با پلتفرمهای بینالمللی باشد تا از خطرات جرایم سازمانیافته که ممکن است از طریق این بستر شکل بگیرد، کاسته شود. فیروزآبادی همچنین به این نکته اشاره میکند که پلتفرمهای آمریکایی معمولاً تمایلی به ورود مجدد به مذاکرات ندارند، اما در مورد برخی پلتفرمهای دیگر با زبان امارات و دیگر قالبهای جغرافیایی، امکان همکاری و یافتن چارچوبهای مشترک وجود دارد. این نکته میتواند نشاندهنده فضای آتی قوانین فضای مجازی کشور باشد که به تدریج جایگزینهای ملی و منطقهای را بهطور آگاهانه معرفی کند.
نکتهای که فیروزآبادی به آن اشاره میکند، نقش فیلترینگ و محدودیتهای خدمات اینترنتی در حوزههای مختلف است. او یادآور میشود که فیلترینگ در برخی محورهای خلاف قانون مانند سایتهای کلاهبرداری یا قاچاق میتواند توجیهی قانونی داشته باشد؛ اما زمانی که این فیلترینگ افراطی میشود، ممکن است به بهانه محدودسازی جرمسازی، دسترسی کاربران به سایر محتواها را نیز محدود کند و این محدودیتها به امنیت کشور آسیب بزند. در این زمینه، وی به مسئله اقتصادی فیلترینگ اشاره میکند و میگوید که بخشهایی از جامعه برای دسترسی به ابزارهای دور زد فیلترینگ مانند ویپیان هزینههای زیادی پرداخت میکنند و این منابع به خارج از کشور منتقل میشود. بنابراین، به جای تمرکز صرف بر فیلترینگ، باید رویکردهای جایگزین با تمرکز بر امنیت و بهبود دسترسی مشروع و قانونی به خدمات ضروری تدارک دید.
واتساپ و بحث امنیت حریم خصوصی در دوران تحول فناوری
یکی از بخشهای بحث در گفتوگوی فیروزآبادی به واتساپ مربوط میشود. وی این پلتفرم را به دلیل وجود سرمایهگذاریهای سنگین برخی کشورها، از جمله اسرائیل، به عنوان یک پلتفرم بدنام توصیف میکند و میگوید که این سرمایهگذاریها میتواند منجر به دسترسی به حریم خصوصی کاربران شود. او به طور روشن بیان میکند که قطعیت دسترسی به دادههای کاربران واتساپ در برخی از کشورهایی که با اسرائیل همکاری دارند، وجود دارد و به همین دلیل این پلتفرم به عنوان یک شبکه ارتباطی خاص در برخی تحلیلها مطرح شده است. با توجه به این نکته، فیروزآبادی به ضرورت ایجاد سازوکارهای شفاف و قابل اعتماد امنیتی و حریم خصوصی در پلتفرمهای ارتباطی اشاره میکند تا از هرگونه سوءِ استفاده جلوگیری شود و کاربران بتوانند با اطمینان از خدمات ارتباطی بهرهمند شوند. در عین حال، وی اشاره میکند که سایر پلتفرمها مانند تلگرام، توییتر (ایکس) یا اینستاگرام نیز با شبهههایی در حوزه حریم خصوصی مواجهاند، اما قطعیت دسترسی به دادههای واتساپ نسبت به این پلتفرمها با شدت بیشتری مطرح است. وجود این تفاوت، دلیل ارائه تحلیلهای دقیقتری در زمینه مدیریت و مقررات پلتفرمهای خارجی را برجسته میکند تا از نقض حقوق کاربران و تحمیل فیلترینگ غیرمنصفانه جلوگیری شود.
در بخش دیگری از سخنان، فیروزآبادی به فرضیه اینکه تصمیمگیریها درباره واتساپ میتواند به سطحی برسد که این پلتفرم تنها به عنوان یک شبکه ارتباطی تهدیدی برای امنیت ملی تلقی شود، اشاره میکند. او emphasizes میکند که چنین تصمیماتی باید با ملاحظات حقوقی و اجرایی همسو باشند و از طرفی به استراتژیهای امنیتی کشور و حفظ حقوق شهروندان نیز توجه شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، تأکید وی بر این است که پلتفرمهای بینالمللی ممکن است در برخی شرایط در معرض فشارها و الزامات کشورهایی قرار بگیرند که نیازمند هموارهسازماندهی و پاسخگویی سریع هستند، اما این همسویی با ملاحظات قضایی، حقوقی و امنیتی کشور باید به صورت شفاف و با نقش نهادهای نظارتی انجام پذیرد.
فیروزآبادی با اشاره به هزینههای هنگفتی که برخی کاربران برای عبور از فیلترینگ پرداخت میکنند و اینکه این منابع از کشور خارج میشود، بر اهمیت طراحی راهبردهای بومی و جایگزین مناسب تأکید میکند تا جامعه بتواند به خدمات ارتباطی پایدار دست یابد. وی در این راستا از توسعه ابزارهای داخلی و ایجاد شبکههای جایگزین امن برای دسترسی به محتواها و خدمات عمومی سخن میگوید تا از اتکا کامل به پلتفرمهای خارجی جلوگیری شود و در نهایت به کاهش وابستگیهای اقتصادی و امنیتی منجر شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، تحلیلهای وی نشان میدهد که سیاستگذاریها باید در عین حفظ آزادیهای مشروع کاربران، به سمت ایجاد چارچوبهای قانونی و اجرایی شفاف و قابل اجرا برود تا از هر گونه اجبار یا محدودیت غیر ضروری جلوگیری شود.
جمعبندی و مسیرهای اجرایی آینده
در پایان، فیروزآبادی تأکید میکند که با وجود گسترش منظومههای ماهوارهای و تغییراتی که در فناوری اینترنت ایجاد میشود، حکمرانی بدون قطع خدمات حیاتی میتواند محقق شود اگرچه این مسیر با چالشهای قابل توجهی روبهرو است. به باور او، دولت و حاکمیت باید ابزارهای خود را متناسب با تحولات فناوری بهروزرسانی کنند و از این طریق بتوانند امنیت ملی و معیشت مردم را همزمان حفظ کنند. این رویکرد نیازمند هماهنگی بین نهادهای قضایی، اجرایی و نظارتی است تا از لحاظ حقوقی و عملی، اقداماتی انجام شود که هم امنیت را افزایش دهد و هم مسدودسازی بیرویه یا ایجاد فضای سردرگمی برای کاربران را کاهش دهد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این نگرش میتواند به سیاستگذارانی که به دنبال توازن میان حریم خصوصی و امنیت ملی هستند، نقشه راهی روشن ارائه کند تا از اشتباهاتی که در گذشته تجربه شده است، اجتناب شود و به ایجاد یک فضای ارتباطی سالم، امن و پایدار کمک شود.
تحلیل اجرایی و قانونی
در چارچوب قوانین جمهوری اسلامی ایران، هرگونه اقدام مربوط به محدودیت یا قطع خدمات ارتباطی باید با قوانین موضوعه و مصوبات شورای عالی فضای مجازی و سایر نهادهای ذیربط هماهنگ باشد و از سوی نهادهای ناظر قابل رصد و پاسخدهی باشد تا منجر به حقوق مصرفکننده و امنیت ملی به شکل متوازن گردد. همچنین توجه به حریم خصوصی کاربران و ایجاد بازوهای نظارتی برای جلوگیری از سوء استفاده از ابزارهای ارتباطی ضروری است تا از اتکا به راهبردهای سطحی و غیرشفاف جلوگیری شود و بهبود مداوم سطح امنیت و دسترسی عادلانه به خدمات عمومی به وجود آید. باید از تجربههای جهانی عبرت گرفت و با سازوکاری ملی و منسجم، به جای تمرکز تنها بر فیلترینگ و محدودیت، به توسعه پلتفرمهای داخلی و قاعدهمند برای همکاری با پلتفرمهای خارجی و حفاظت از امنیت دادهها پرداخت. این رویکرد میتواند به کاهش هزینههای اقتصادی فیلترینگ و جلوگیری از خروج سرمایه به خارج از کشور منجر شود و در نهایت به بهبود کارایی و اعتماد عمومی نسبت به فضای مجازی کمک کند.