فوموی معکوس: پدیدهای روانی که از قطع اینترنت در ایران شکل میگیرد
در هفتههای اخیر و با تغییر نحوه دسترسی به اینترنت جهانی در ایران، پدیدهای نوظهور در حوزه سلامت روان و رفتارهای اجتماعی پدیدار شده است که آن را به نام فوموی معکوس یا Reverse FOMO میشناسند. این عبارت به ترس از بیخبر ماندن و از دست دادن رویدادها و اخبار اطراف فرد اشاره دارد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این پدیده با وجود شباهتهای قابل توجه با مفاهیم سنتی FOMO، نشانهای از تغییر الگوی ادراک دیجیتال و نیازهای روانی جامعه در مواجهه با قطعهای مکرر اینترنتی است.
در نقطهای که ورودیهای اطلاعاتی کمتر میشود، مغز با استفاده از سازوکارهای ساخت روایت تلاش میکند تا کمبود داده را جبران کند. این فرایند میتواند منجر به فشارهای روانی، اضطراب و گاهی رفتارهای شدید اجتماعی شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، پژوهشهای اولیه نشان میدهند که نبود دادههای قابل اعتماد به طور موقت میتواند مجموعهای از پاسخهای عاطفی و شناختی را فعال کند که در نهایت به شکلگیری حس «بیاطلاعی» منجر میشود که با ترس از از دست دادن تجربههای اجتماعی همراه است.
پیامدهای روانی و عصبی
پژوهشهای تئوریک و مدلسازیهای عصبی نشان میدهد که وقتی ورودیهای اطلاعاتی محدود میشود، فعالیت در مناطقی از مغز که مسئول پردازش تهدید و ریسک هستند افزایش یافته و این امر میتواند با اضطراب، اختلال در تصمیمگیری و کاهش کارایی اجرایی همراه باشد. به ویژه مناطقی مانند جزیره قدامی، قشر قدامی سینگولیت و آمگدالا در مواجهه با قطع دادهها به صورت گستردهتری فعال میشوند. چنین پاسخهایی میتواند به بروز «ناهماهنگی شناختی» منجر شود که در نتیجه فرد به روایتهای جایگزین یا پذیرش بیقید و شرط شایعات تمایل پیدا میکند. در نتیجه پدیدهای با نام فوموی معکوس شکل میگیرد: ترس از ندانستن، بیاطلاعی از اخبار و اتفاقات، و احساس نیاز مداوم به دنبال کردن هر نشانهای از رویدادهای جاری که میتواند با اختلالات خواب، بدبینی نسبت به اخبار و کاهش اعتماد عمومی همراه باشد.
ابعاد اجتماعی و رفتارهای جمعی
قطع اینترنت و محدودیت در دسترسی به منابع خبری میتواند به بروز پدیدههای اجتماعی mới منجر شود. ترس از بیخبر ماندن و احساس عدم کنترل بر رویدادها میتواند رفتارهای جمعی ناپایداری مانند خریدهای هیجانی، احتکار یا واکنشهای تند در برابر اخبار ناقص را تقویت کند. جامعهای که با کندی در دسترسی به اطلاعات مواجه میشود، به سمت انتشار روایتهای محدود و گاه منبعمحور گرایش پیدا میکند و این امر میتواند به تشدید شکاف اعتماد و افزایش گمانهزنیهای غیرمنطقی منجر شود. در چنین وضعیتی، ناآرامیهای روانی میتواند به شکل افسردگی، بیاعتمادی اجتماعی و کاهش مشارکت در فعالیتهای جمعی نمایان شود. با وجود تمامی این چالشها، شکلگیری پدیده فوموی معکوس بهنوعی بازتابی از فشارهای ناشی از «قطعی موقّت» است و نشان میدهد که چگونه محدودیتهای فناورانه میتواند به بحرانهای روانی-اجتماعی تبدیل شود.
ابعاد اجرایی و راهکارهای عملی
- تنظیم زمانهای مشخص برای بررسی اخبار و جلوگیری از “doomscrolling” بیهدف
- افزایش دسترسی به منابع خبری معتبر و متنوع برای کاهش احتمال بروز روایتهای ناقص
- آموزش سواد رسانهای و افزایش آگاهی عمومی درباره روشهای ارزیابی صحت خبر
- ایجاد فضاهای گفتوگو و پشتیبانی اجتماعی برای کاهش احساس انزوای دیجیتال
- ترویج رفتارهای بهداشتی روانی مانند تمرینهای آرامسازی و مدیریت استرس
- ارتقای شفافیت مسئولان در توضیح دلایل قطع و محدودیتهای اینترنتی به صورت روشن و قابل دسترس
برای هر فرد، حفظ تعادل بین دسترسی به اخبار و حفاظت از سلامت روانی اهمیت دارد. منابع خبری و سازمانهای مربوطه میتوانند با ارائه نکات عملی و آموزشهای کوتاه مدت، به کاهش اضطراب و جنگ با ناامیدی عمومی کمک کنند. در این راستا، اهمیت «اطلاعات قابل تنظیم» و «رویکردهای سلامت دیجیتال» بیش از پیش روشن میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، با بهبود کارکرد شبکههای ارتباطی و فراهم آوردن دسترسی مسئولانه به اطلاعات، میتوان از تشدید ترسهای غیرمنطقی و رفتارهای مخرب جمعی جلوگیری کرد.
تحلیل یک پاراگرافی: چارچوب قانونی و اجرایی در ایران
در جمهوری اسلامی ایران، کارایی و سلامت جامعه بهویژه در حوزه اطلاعات و ارتباطات تابعی از چارچوبهای قانونی است که همواره با هدف حفظ امنیت عمومی، جلوگیری از آسیبهای اجتماعی و حفظ زیرساختهای حیاتی طراحی میشود. با وجود این چارچوبها، پدیدههای روانشناختی-اجتماعی مانند فوموی معکوس نشان میدهد که قطع موقت یا محدودیتهای دسترسی به اینترنت باید با رویکردهای شفاف، اندازهگیری اثرات اجتماعی و پشتیبانی روانی همراه باشد تا از توأم شدن محدودیتهای فناورانه با فشارهای روانی جلوگیری شود. اجرای سیاستهای مربوطه باید به گونهای باشد که اعتماد عمومی را تقویت کند، از اعمال سلیقه و شایعات جلوگیری کند و امکان دسترسی به منابع معتبر را برای عموم فراهم آورد. در عین حال، فعالان اجتماعی و دانشگاهی میتوانند با انجام پژوهشهای میدانی و ارائه تحلیلهای روشن، به تدوین راهبردهای سلامت دیجیتال کمک کنند تا مسائل اجرایی که غیرسیاسی و غیر امنیتی هستند، به شکل نقادانه و سازنده بررسی شوند. این رویکرد همسو با اصول قانونی جمهوری اسلامی است و میتواند به حفظ همبستگی اجتماعی و جلوگیری از هرگونه اختلال بلندمدت در ارتباطات کمک کند.