خمین بدون سالن حرفهای تئاتر؛ اجرایی متفاوت در فضای ورزشی
در شهرستان خمین، گروهی تئاتری با رویکردی تجربی و بدنی برای نخستین بار با اجرای نمایشی با محوریت آنتیگونه در قالبی که به تجربهگرایی و کار دستساز نزدیک است، به جای یک سالن استاندارد و حرفهای، به سراغ فضایی غیرمتعارف رفت تا نشان دهد که محدودیت فضا نباید سد راه خلاقیت شود. اجرای پیش رو با نام آشنا “همدردی بدنی با آنتیگونه در تئاتر کوچک کارگری” از نگاه کارگردان شناختهشده این گروه، رامین علیزاده، در پی کارِ جدی روی بدن بازیگر و کشف ابزارهای اجرایی است. این تجربه نشان میدهد که برای نمایشهایی با رویکرد فکری و فیزیکی، وجود فضایی با امکانات معمول و معمولاً تخصصی الزامی نیست و میتواند به فضایی غیرمتعارف و قابل دسترس تبدیل شود.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از آنا، رامین علیزاده درباره مسیر شکلگیری گروه و تصمیمهای اجرایی توضیح میدهد که این گروه از سالها تجربه کار تجربی و آزمایشگاهی تئاتر را در کارنامه دارد و با چالشهای جدی در حوزه بدن و کارکرد بدن در بازیگری مواجه بوده است. او تأکید میکند که همانند بسیاری از کارهای تجربی، نمیتوان تنها به نظریهپردازی بسنده کرد و نتیجه کارها را به صورت نوشته یا تئوری ارائه داد؛ بنابراین امسال با محوریت دستهبندی شکل اجرایی، تراژدی را به عنوان پایه کار انتخاب کردهاند و متن آنتیگونه را به عنوان ستون اصلی کار برگزیدهاند تا برای جوانانی که آثار سوفکل را مطالعه و تحلیل میکنند، جذابیت اجرایی ایجاد شود. در کنار این تصمیم، معیار اصلی گروه تقویت و پرورش ابزار بازیگر عنوان شده است؛ مسئلهای که در اجرای بعدی نیز محوریت خواهد داشت. از نظر علیزاده، این کار از نظر او از اهمیت بیشتری نسبت به روایت داستان یا بازنماییهای اجتماعی و فرهنگی برخوردار است، زیرا پشتوانهای اجرایی و بدنی مناسب میتواند نضج لازم را برای اجراهای آینده فراهم کند.
علیزاده توضیح میدهد که نخستین پروژههای گروه به شکل غیررسمی آغاز شد و با حضور اعضای مختلف گروه، از جمله دوستانی که برای علاقه به تئاتر کنار هم جمع شدند، مسیر شکلگیری گروه به مرور طی شد. زمانی که این گروه از تهران به خمین مهاجرت کرد، زندگی شخصی و حرفهای نیز تغییراتی را تجربه کرد؛ از ازدواج گرفته تا فرزندآوری و تشکیل خانواده، همه در کنار توسعه فعالیتهای تئاتری در قالب یک گروه کوچک اما با انگیزههای بزرگ تاثیرگذار بود. این کار با وجود محدودیتها، به مرور به مرحلهای رسید که مخاطبان محلی را در خمین جذب کرد؛ به گونهای که نزدیک به ۱۵۰۰ نفر مخاطب برای اجرای این نمایش در همان شهر حضور یافتند. اما چالش اصلی هنوز پابرجا بود: نبود سالن حرفهای نمایش در خمین. به جای آن، تیم تصمیم گرفت فضایی ورزشی را برای اجرا برگزیده و با مدیریت صحنه، نور و صدا، شرایط را برای نشستهای آمادهسازی، تمرین و اجرای روزانه فراهم کند. به گزارش تیم آرشیو کامل در این راستا، این تجربه به دلیل امکانات محدود فضا و نبود امکانات استاندارد، به شکل داوطلبانه و با استفاده از تجهیزات موجود انجام شد و به این ترتیب اجرای نمایشی در فضایی غیرسالنمحور، اما با کیفیت اجرایی مناسب، به واقعیت بدل شد.
در این پروژه، ۲۰ بازیگر با میانگین سنی حدود ۲۱ سال حضور داشتند. دکور یا آیتمهای صحنهای چندانی وجود ندارد و بیشتر برای نمایشِ بدن و حضور بازیگر روی صحنه تمرکز میشود. به گفته علیزاده، اولویت با بازیگر است و آنچه مخاطب روی صحنه میبیند، حضور جسمانی بازیگر است و این به معنای کمتجهیز بودن فضا نیست؛ بلکه به معنای بهرهوری از امکانات موجود با بیشترین کارایی است. نور و صوت در این فضای باشگاهی با استفاده از زیرساختهای قابل دسترس فراهم شد تا بتوان از منظر فنی سطح قابل قبولی را ارائه کرد. اجرای این نمایش، با دعوت از مخاطبان محلی، در سالن ورزشی به اجرا درآمد و هر شب با تلاش گروه برای بهبود فضا ادامه یافت. این تجربه نشان میدهد که با وجود محدودیتها، امکان ارائه تجربهای صحنهای قابلقبول وجود دارد و مخاطبان نیز نسبت به این نوع تجربههای اجرایی واکنش مثبت نشان دادهاند. این مسیر اجرایی در نهایت به نمایش نهایی رسید و عناوین با اهمیت در جشنواره فجر امسال، به عنوان یکی از کارهای قابل توجه استانی، به فجر رسید. از این رو، استقبال مخاطبان در خمین نشان از ظرفیت بالای شهر برای پذیرش تئاتر تجربی است، هرچند که عدم وجود سالن حرفهای همچنان به عنوان چالش اصلی باقی میماند.
علیزاده درباره تیم بازیگران توضیح میدهد که گروه از ۲۰ بازیگر با میانگین سنی ۲۱ سال تشکیل شده است. اولین تمرینها با دکور و وسایل کمهزینه آغاز شد و به مرور با تجهیز فریمها، روشنایی و صدای مناسبتری روبهرو شدند. دکور خاصی نداریم، اما آنچه روی صحنه دیده میشود، بدن و حضور بازیگر است. این رویکرد، به ویژه در اجرای همدردی بدنی با آنتیگونه، به ایجاد فضایی میانجامد که تماشاگر با لمسِ جسم و حرکت بازیگران در صحنه، با موضوعاتی با محوریت کارگری و زندگی روزمره مواجه میشود. اجرای این نمایش نهم بهمن ماه، در ساعتهای ۱۷ و ۲۰، در سالن ناظرزاده تماشاخانه ایرانشهر برپا شد و با توجه به ظرفیتها و محدودیتهای منطقه، حضور مخاطبان در این فضا نشان از تلاش هنرمندان محلی برای دسترسی هر چه بیشتر جوانان به تجربههای تئاتری است. این اجرا به عنوان نمونهای از حرکتهای مستقل در شهرهای کوچک به شمار میآید که سعی دارد با کمترین امکانات، اثری کیفی و قابل دفاع ارائه دهد.
برای بررسی این تجربه باید به نکتههایی توجه کرد که از نظر اجرایی و مدیریتی قابل توجهاند. نخست اینکه مواجهه با نبود سالن حرفهای، منجر به بهرهبرداری از فضای غیرمتعارف برای نمایش شد تا کارگردان و اعضای گروه بتوانند با حداقل هزینه، اما حداکثر کیفیت، اجرا را به دست مخاطبان بیاورند. دوم اینکه حضور جوانان در این پروژه، اگرچه با چالشهای مربوط به تجربهاندوزی و نیاز به آموزشهای تخصصی همراه بود، اما به واقع امکان رشد فنی و حرفهای را برای آنها فراهم آورد و مسیر تبدیل این گروه به کارگران هنری با پتانسیل بالا را هموار کرد. سوم اینکه به رغم محدودیتها، جشنواره فجر برای این کار در استان، فرصت دیده شدن ایجاد کرد و این امر میتواند در آینده به ایجاد مسیرهای توافقی بین گروههای هنری کوچک با فضاهای اجرایی رسمی منجر شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این تجربه نشان میدهد که با مدیریت صحیح فضا، تنظیم دقیق مسائل ایمنی و فراهمسازی زیرساختهای ضروری، حتی فضاهایی غیر از سالنهای استاندارد نیز میتواند به عنوان سکوی اجرایی برای نمایشهای باکیفیت عمل کند. با این حال، آینده اجرای چنین کارهایی در خمین یا سایر شهرهای کوچک به حمایت بیشتری از سوی نهادهای فرهنگی و ترویج بیشتر فرهنگ نمایش در فضاهای عمومی وابسته است.
این روند نه تنها به گسترش دسترسی به هنر تئاتر در مراکز کوچک کمک میکند، بلکه میتواند منجر به ایجاد مدلهای جدیدی از همکاری بین سالنهای ورزشی، مراکز آموزشی و انجمنهای هنری شود تا در نهایت شبکهای از فضاهای فعال برای نمایشهای جسورانه و تجربی شکل بگیرد. در پایان این گزارش، یادآوری میشود که نمایش «همدردی بدنی با آنتیگونه» با تمرکز بر بدن بازیگر و تمایزی که از طریق حرکت و فیزیک اجرا میشود، توانست در فضای غیرسالنمحور، با وجود تمام محدودیتها، مخاطبان را به تجربهگری جدید دعوت کند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این تجربه گواهی است که کیفیت اجرا و مخاطبان، گاهی اوقات از طریق استفاده خلاقانه از فضاهای موجود قابل دستیابی است و تصاویر و صداها میتواند در چنین فضایی نیز به شکل قابل قبول ارائه شود.
تحلیل اجرایی-حقوقی درباره استفاده از فضاهای عمومی برای نمایشها
استفاده از سالن ورزشی به عنوان فضای اجرا، در سطح اجرایی نشان میدهد که هنرمندان محلی تا چه اندازه به تأمین چشمانداز جدیدی برای نمایشهای خلاقانه متعهد هستند. اما از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران، این نوع اجراها نیازمند توجه به مجموعهای از الزامات ایمنی، مجوزها و هماهنگی با مسئولان محلی است. نخست اینکه هر فضایی که برای اجرا تعیین میشود باید از منظر ایمنی در حد استانداردهای حداقلی باشد تا از هر گونه ریسک برای تماشاگران و بازیگران جلوگیری شود. دوم اینکه مجوزهای لازم برای برگزاری رویدادهای فرهنگی در فضاهای عمومی یا نیمهعمومی باید فراهم گردد تا بدون مشکل حقوقی بتوانند برنامه را اجرا کنند. سوم اینکه مقررات تبلیغ و اطلاعرسانی درباره زمان و مکان رویدادها باید به شکل دقیق و بدون تبلیغات غیرمجاز رعایت شود تا از هرگونه سوءتفاهم یا نقض قوانین جلوگیری شود. در مجموع، تجربه خمین نشان میدهد که میتوان با برنامهریزی دقیق، همکاری با نهادهای فرهنگی محلی و رعایت الزامات ایمنی، فضای غیرسالن را به عنوان یک بستر اجرایی قابل قبول استفاده کرد. اما این مسیر نیازمند پشتیبانی مداوم از سوی نهادهای فرهنگی و دسترسی بیشتر هنرمندان جوان به آموزشهای مرتبط با تولید، اجرا و مدیریت صحنه است. این امر میتواند به توسعه دستاوردهای فرهنگی در شهرستانهای کوچک و افزایش کیفیت تجربه تماشاگران منجر شود. همچنین، توجه به حفظ و تقویت زیرساختهای ضروری مانند نور، صدا و ایمنی سازهها در فضاهای عمومی به عنوان پیشنیازهای اجرایی موفق تلقی میشود. در نهایت، این دسته از پروژهها میتواند به نمونهای از مدلهای اجرایی بدل شود که با وجود کمبودها، به توسعه فرهنگ نمایش در کشور کمک میکنند و پویایی بیشتری به تالارهای شهری و سالنهای غیررسمی میدهند.