اردبیل؛ زیستگاه پویای پرندگان مهاجر در تالابها و آبگیرهای منطقه
استان اردبیل با دارا بودن مجموعهای از تالابها، آبگیرها و رودخانههای دارای اکوسیستم منحصربهفرد، یکی از مهمترین زیستگاههای پرندگان مهاجر در غرب شمالی ایران است. این منطقه به دلیل ترکیب مناسب آبگیری، تنوع زیستی و منظرهای طبیعی، به عنوان گذرگاه حیاتی انواع پرندگان مهاجر در طول فصول سرد سال شناخته میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، نقش تالابها در اردبیل فراتر از زیباییهای طبیعی است و این اکوسیستمها به عنوان کریدورهای حیاتی مهاجرت پرندگان آبزی و کنار آبزی شناخته میشوند که به صورت دورهای با پایشهای منظم توسط محیطبانان و کارشناسای حیات وحش مورد ارزیابی قرار میگیرد.
در این استان، تالابهای میل و مغان، تپراقکندی و دریاچه شهرک کشت و صنعت مغان در شمال منطقه، کنار تالاب شورابیل، دریاچه نئور، بند الماس، سد یامچی و نیز منطقه سبلان به عنوان مراکز تجمع و زمستانگذرانی پرندگان مهاجر شناخته میشوند. این اکوسیستمها از نظر آبگیری و امنیت حضور پرندگان برای اقامت کوتاه یا بلندمدت در فصول سرد سال مناسب ارزیابی میشوند و گشتها و پایشهای دورهای با هدف ثبت تحولات جمعیتی، پراکندگی و شیوههای استفاده از منابع غذایی انجام میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، هر سال تالابهای اردبیل میزبان گروهی از پرندگان مهاجر است که طی اواسط پاییز تا اواخر زمستان، به ویژه از کشورهای اروپایی و شمال قاره اروپا، برای زمستانگذرانی به این منطقه میآیند.
گونههای شاخصی که در تالابها و مناطق آبی اردبیل ثبت شدهاند، بیانگر تنوع بالای زیستی و اهمیت اکولوژیک این مناطق است. در گشت و کنترلهای انجامشده توسط محیطبانان و کارشناسان حیات وحش، تالابها به عنوان زیستگاههای با جمعیت پایدار محسوب میشوند که پذیرای انواع پرندگان مهاجر آبزی و کنار آبزی هستند. از جمله گونههای مهاجر که به طور معمول در این اکوسیستم حضور مییابند میتوان به غاز پیشانی سفید کوچک، پلیکان خاکستری، قوی فریادکش، اردک تاجدار، اردک اردهای، اردک سر حنایی، باکلان و کشیم کوچک اشاره کرد. این گونهها از نظر تغذیه و رفتارهای زمستانی به سازگاری با شرایط محلی میپردازند و حضورشان به خوبی در پایشهای فصلی به ثبت میرسد. در کنار این پرندگان، سایر گونههای با ارزش مانند اردک بلوطی، اردک مرمری، سنقر تالابی، عقاب تالابی و مرگوس سفید از دیگر اعضای خانواده پرندگان مهاجر هستند که در تالابهای منطقه دیده شدهاند و ارزش پژوهشی و حفاظتی بالایی دارند.
این منطقه همچنین به عنوان سکوی پرش برای مهاجرت پرندگان آبزی و کنار آبزی عمل میکند و هر ساله هزاران پرنده مهاجر را به خود جذب میکند. روند حضور این پرندگان از اواسط فصل پاییز آغاز میشود و با فروکشِ سرما در اواخر زمستان به اوج میرسد. براساس آمارهای مشاهدهشده، بیش از 70 گونه پرنده مهاجر آبزی و کنار آبزی در طول اواسط دی تا اواخر بهمن ماه در تالابهای استان اردبیل شمارش میشود و نتایج این سرشماری برای مدیریت بهتر منابع آب و حفاظت از زیستگاهها به کار گرفته میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روند پایش از اواسط دی ماه تا اواسط بهمن ماه انجام میشود تا تغییرات جمعیتی و تغییرات گستره پراکنش به دقت ثبت شود و هر گونه تغییر در وضعیت سلامتی پرندگان، از جمله بیماریهای پرندگان مانند آنفلوآنزای فوق حاد پرندگان، با همکاری تیمهای متخصص پرندهشناسی و محیطبانان رصد شود.
در کنار ویژگیهای اکولوژیکی، اهمیت فرهنگی و پژوهشی این زیستگاه نیز برای مدیران حفاظت محیط زیست استان مشهود است. تالابهای اردبیل نه تنها به عنوان یک منبع زیستی مهم بلکه به عنوان عنصر قدرتمندی در آموزش عمومی و ارتقاء آگاهی مردمی نسبت به حفاظت از محیط زیست تبدیل شدهاند. با وجود چالشهای جاری از جمله تغییرات آب و هوایی و فشارهای ناشی از بهرهبرداریهای انسانی، پایش مستمر و همکاریهای بینبخشی میتواند به حفظ این اکوسیستم ارزشمند کمک کند. مسئولان حفاظت محیط زیست استان از جمله مدیرکل حفاظت محیط زیست با اشاره به تداوم پایشها و گشتهای منظم، تاکید دارند که امنیت حضور پرندگان در تالابهای استان به طور دائم بررسی میشود و تدابیر لازم برای حفظ توازن اکولوژیک در دست اجرا است.
در این زمینه، یک رویکرد چندلایه برای حفاظت از پرندگان مهاجر و زیستگاههای آنان پیشنهاد میشود که شامل مدیریت بهینه منابع آبی، کنترل آلودگی و آلودگیهای ورودی به تالابها، حفظ حریمهای طبیعی و ایجاد کانالهای ارتباطی برای تشویق به گردش پرندگان است. همچنین، ارتقای سطح آگاهی عمومی و مشارکت جوامع محلی در پایش تالابها میتواند به تقویت حفاظت از این زیستگاهها کمک کند. با توجه به پیچیدگیهای علمی و اجرایی حفاظت از پرندگان مهاجر، همکاریهای علمی، آموزشی و اجرایی در قالب پروژههای منسجم میتواند به بهبود مستمر وضع زیستی پرندگان در اردبیل منجر گردد. پایشهای فصلی، ثبت دادههای بلندمدت و تشویق پژوهشهای مستقل میتواند به تبیین بهتر روندهای مهاجرت و پاسخگویی به تهدیدات محیطی کمک کند.
در پایان، انتظار میرود که با تداوم اقدامات حفاظتی و بهبود مدیریت تالابها و آبگیرها در اردبیل، این منطقه همچنان به عنوان یک زیستگاه مناسب برای پرندگان مهاجر باقی بماند و به عنوان نمونهای از حفاظت کارآمد محیط زیست در سطح کشور معرفی شود. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روند میتواند به ارتقای سطح دانش عمومی درباره مهاجرت پرندگان کمک کند و با فراهم کردن شرایط مناسب برای زندگی این گونهها، نقش مهمی در حفظ تنوع زیستی منطقه ایفا کند.
تحلیل نقادانه اجرایی-قانونی درباره حفاظت از پرندگان مهاجر در اردبیل
در حاشیه گزارش حاضر، باید به این نکته توجه داشت که حفاظت از پرندگان مهاجر و زیستگاههای آنها نیازمند هماهنگی بین مجموعهای از نهادها و قوانین است که در جمهوری اسلامی ایران به آنها توجه ویژهای میشود. اجرای مستمر پایشها، مدیریت آب و حفاظت تالابها باید با چارچوبهای قانونی حفاظت محیط زیست همسو باشد و از شمول تصمیمات کوتاهمدت که ممکن است به توازن اکوسیستم آسیب برساند، پرهیز کند. ابزارهای قانونی موجود باید به گونهای به کار گرفته شوند که منابع آبی بهینه مدیریت شده و از ورود آلایندهها به تالابها جلوگیری شود. ضمن اینکه پایش بیماریهای پرندگان، از جمله آنفلوآنزاهای احتمالی، باید با هماهنگی بین مراکز پژوهشی، دانشگاهها و سازمان دامپزشکی انجام شود تا از هرگونه تهدید به سلامت جمعیتهای پرندهای که در این زیستگاهها گذر میکنند جلوگیری به عمل آید. همچنین نقش جوامع محلی در حفظ تالابها و حمایت از حفاظت از پرندگان مهاجر نباید نادیده گرفته شود؛ آموزشهای محیط زیستی و ایجاد مشارکتهای مردمی میتواند به افزایش پایداری حفاظت کمک کند. در نهایت، رفتارهای اجرایی باید به گونهای باشد که با اصول امنیتی و سلامت عمومی سازگار باشد و از هرگونه اقدام تبلیغی یا سیاسی خارج از چارچوبهای قانونی پرهیز شود. این تحلیل نشان میدهد که آینده حفاظت از پرندگان مهاجر اردبیل به شدت به کیفیت اجرای سیاستهای حفاظتی و استمرار پژوهشهای علمی وابسته است، و هر گونه تغییر در قوانین یا منابع باید با دقت و شفافیت صورت پذیرد تا منافع زیستمحیطی بلندمدت حفظ شود.