مروری جامع بر آتشسوزیهای جنگلها و نقش عوامل انسانی در وقوع آنها
به گزارش تیم آرشیو کامل، روند مراجعات به آتشسوزیهای جنگلی در مناطق شمالی کشور هر ساله با تکرار و تشدید وضعیت بحرانی مواجه است و بررسیهای مجلس نشان میدهد که نقش عوامل انسانی به طور قابل توجهی افزایش یافته است. در نشستهای اخیر مجلس شورای اسلامی و بر اساس گزارش کمیسیونهای داخلی، شوراها، کشاورزی، آب و منابع طبیعی و محیطزیست، روشن شد که بخش قابل توجهی از آتشسوزیهای جنگلهای هیرکانی منطقه الیت به عوامل انسانی مربوط میشود. این نکته با تاکید مقامات و نمایندگان شهرستانهای شمالی، از جمله نماینده لنگرود و نماینده علیآباد کتول، به صورت بیشتری مطرح شد. در این میان، سیری از گزارشها نشان میدهد که فاکتورهای انسانی چه در شکل تعمدی و چه در شکل سهلانگاری، نقش کلیدی در آغاز یا تشدید حوادث ایفا میکنند. به گفته مدیران اجرایی و پژوهشگران، این مسئله بهویژه در فواصل زمانی که نیروهای امدادی به محل حادثه میرسند یا در مناطقی با دسترسی محدود، تشدید میشود. به گزارش تیم آرشیو کامل، در هفتههای اخیر حوادث گستردهای در استانهای گلستان، مازندران و همچنین مناطق زاگرس گزارش شده است که هزینههای زیستمحیطی و اقتصادی بالایی به جای میگذارند و نیازمند بازنگری جدی در ساختار مدیریت بحران و پاسخ سریع است.
در یکی از سخنرانیهای اخیر در مجلس، نماینده لنگرود با اشاره به تجربه شخصی خود توضیح داد که حدود ۹۰ درصد از آتشسوزیهای جنگلها عوامل انسانی دارند. او پرسید که اگر منشأ برخی این وقایع عمدی باشد، چرا با عاملان رسیدگی جدی نمیشود؟ این پرسشها نشان میدهد که ریشهیابی دقیق این پدیده و اعمال پاسخهای بازدارنده و اصلاحی از نظر نهادهای ذیربط ضروری است. در کنار این پژوهشها، گزارشها حاکی از این است که بخش اعظمی از عملیات اطفای حریق نه توسط نیروهای استاندارد بلکه با مشارکت نیروهای محلی و مردم همان مناطق انجام میشود؛ نیروهای محلی به عنوان اولیهترین خطوط دفاعی در کنار تیمهای سازمان جنگلها و منابع طبیعی وارد عمل میشوند. فاصله فیزیکی میان ایستگاههای آتشنشانی تا محل حادثه و نبود امکانات پایه از جمله مسائلی است که در این گزارشها تأکید میشود و به نظر میرسد که نیازمند بازنگری در نقش و ابزارهای موجود برای پاسخ سریع است.
یکی از نکتههای کلیدی مطرحشده در این گزارشها، فقدان وسایل ابتدایی برای نیروهای محلی است. در بخشهای مختلف بیان شده که این نیروها با وجود شور و نشاط بالای مردمی، تجهیزات لازم را برای مهار سریع آتش در اختیار ندارند. به گزارش تیم آرشیو کامل، درختان جنگلهای شمالی با وجود تجربههای بومیان و جنگلبانان، همچنان با کمبود ابزارهای کارگاهی و ابتدایی مانند بیل، داس و اره روبهرو هستند و این امر باعث میشود که فاصله زمانی پاسخدهی یا کارایی در عملیات اطفای حریق افزایش یابد. این نکته بهویژه در زمانهای بحران که شدت آتش و گستره آتشسوزی وسیع است، به شدت قابل توجه است. ایجاد سازوکارهای سریعالعمل برای ارائه ابزارهای پایه به نیروهای محلی و ایجاد کانالهای سریع اطلاعرسانی به مناطق بحرانزده از جمله راهکارهایی است که پیشنهاد میشود. با توجه به این مسائل، نمایندگان مجلس خواستار تدوین برنامههای میانمدت و بلندمدت، و متعاقباً تخصیص بودجههای مناسب برای تهیه تجهیزات پایه و آموزشهای تخصصی شدهاند تا در مواقع بحرانی، پاسخ مناسبتری ارائه شود. همچنین در این زمینه، اصل ۳ قانون اساسی به عنوان محوریتی برای عدالت در امکانات و تجهیزات در نظر گرفته شده و تأکید شده است که امکانات و تجهیزات با بودجه مناسب در اختیار تمامی مناطق و نیروها قرار گیرد تا از تکرار وضعیتهای مشابه جلوگیری شود.
در این زمینه، نماینده علیآباد کتول نیز با تأکید بر کمبود تجهیزات در کنترل آتشسوزی جنگلها، به ضرورت تدوین برنامههای میانمدت و بلندمدت اشاره کرده و خاطرنشان کرده است که سازمان جنگلها تاکنون قراردادها و طرحهای کافی برای این امر ارائه نکرده است. وی با اشاره به اصل ۳ قانون اساسی، خواستار تخصیص بودجه و فراهمسازی امکانات و تجهیزات لازم برای جنگلبانان، محیطبانان و مردم بومی شد تا آنان بتوانند در کنار اقدامات رسمی به مدیریت بحران کمک کنند. این نماینده همچنین به ناآرامیهایی که در آتشسوزیهای گسترده در استانهای شمالی و جنگلهای سرخدار به وجود آمده اشاره کرد و ابراز امیدواری کرد با یک برنامهریزی دقیق و اجرای بموقع، از تکرار این حوادث جلوگیری شود. در ادامه گزارشهای ارائهشده، بهویژه در مناطق گلستان و مازندران، نقشهای از نیازهای کوتاهمدت و بلندمدت برای بهبود پاسخگویی و کاهش خسارتها ارائه شد تا از نابودی گونههای نایاب جنگلهای شمالی جلوگیری شود.
در پایان، فعالان حوزه محیطزیست و اعضای کمیسیونهای مرتبط با بحرانهای طبیعی بر این نکته تأکید کردند که اقدامات اجرایی، از تخصیص بودجه تا آموزش و تجهیز، باید به صورت مستمر و پایدار دنبال شود و از صرف نظر کردن از این موضوع پرهیز گردد. به دلیل اینکه آتشسوزیهای جنگلها همواره به دلیل مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی به وجود میآیند، تنها با توجه به عامل واحد نمیتوان از وقوع آنها جلوگیری کرد. به گزارش تیم آرشیو کامل، نتیجه مطلوب در آینده زمانی محقق میشود که دولت، مجلس و دستگاههای اجرایی با همکاری نیروهای محلی، با برنامههای دقیق و بازنگریهای ساختاری، به سمت مدیریت بحران کارآمدتری حرکت کنند و در این مسیر، آموزش، مدیریت منابع و توسعه زیرساختها به عنوان ستونهای اصلی تقویت شوند. همچنین یادآور میشود که در سالهای اخیر با وجود اظهارنظرهای مختلف، تداوم آتشسوزیها نشان میدهد که باید ارزیابیهای مستمر انجام شود و طرحهای اجرایی با توجه به زمانبندی دقیق اجرا شوند تا با نتیجهگیری صحیح از تجربهها در آینده، خسارات کاهش یابد. به تازگی، در گزارش رسمی از خانه ملت نیز بر این نکته تأکید شده است که در برخی از مناطق آتشسوزیها به دلیل تصمیمگیریهای دیرهنگام و نبود برنامهریزی درست، شدت گرفته است و این امر میتواند با بهبود مدیریت بحران، کاهش یابد. به گزارش تیم آرشیو کامل، با در نظر گرفتن این نکات و با همفکری و هماهنگی بین دستگاههای اجرایی و جوامع محلی، میتوان از تکرار این بحرانها به شکل قابل توجهی جلوگیری کرد و امنیت زیستی و اکوسیستمهای جنگلی را حفظ کرد.
تحلیل یک پاراگرافی
با توجه به اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و تجربهٔ مدیریتی جنگلها، اطلاعرسانی صریح و بهموقع، همراه با پیگیری اجرایی بودجه و منابع، تنها راهکار عملی برای کاهش آتشسوزیهای جنگل است و باید اولویت دولت باشد. اصل ۳ حاکمیت قانون و عدالت در امکانات را میطلبد تا بودجه و تجهیزات لازم برای همهٔ مناطق برابر توزیع و آموزشهای تخصصی برای جنگلداران و محیطبانان بهطور منظم انجام گیرد. این رویکرد نه سیاسی است و نه امنیتی، بلکه اجرایی و مدیریتی است که میتواند با تقویت شبکههای مردمی، به صورت پایدار عمل کند و در کنار فعالیتهای رسمی، نقش مؤثری در کاهش زمان پاسخ و افزایش اثربخشی عملیات اطفا ایفا نماید. در نتیجه، اجرای یک نقشه جامع با الزام به گزارشدهی مستمر و ارزیابیهای دورهای میتواند به کاهش چشمگیر خسارات و حفظ منابع طبیعی منجر شود و از تکرار بحرانهای مشابه در آینده جلوگیری کند.