نگاهی نو به روایتهای املای مصحف فاطمه (س): چه کسانی این متن را املا کردهاند؟
در گستره روایات شیعه درباره مصحف فاطمه (س)، پرسشی بنیادین مطرح است: چه کسی این نوشته را املا یا املا میکرده است؟ این مطلب با رویکردی خبری-تحلیلی به بررسی نقلهای گوناگون میپردازد و سعی میکند با حفظ دقت تاریخی، اختلافهای ارائهشده را روشن سازد و با مفاهیم الهامی و معنوی که در این روایات آمدهاند، توازن میان تاریخ و باورهای دینی را حفظ کند. به گزارش تیم آرشیو کامل در منابع مختلف، این مصحف در دوره پس از رحلت پیامبر (ص) نقشی آرامبخش و هدایتآمیز برای حضرت زهرا (س) ایفا کرده است و روایتهای گوناگون هر یک به جنبهای از این ماجرا میپردازند. این تحلیل کوششی است برای درک دقیقتر با حفظ اصول وقایعنگاری و احترام به باورهای دینی.
1) الهام الهی و املا از سوی خداوند
در برخی روایات، تأکید بر این است که خداوند خود به حضرت زهرا (س) الهام و املاء داده است. بر پایه همین انسجام روایی، امام صادق (ع) نیز این معنا را تأیید میکند که محتوای این مصحف در نخستین سطور، از ناحیه الهام الهی آغاز میشود و پیامد آن ثبت گفتارها است. این نگاه، بیتردید با باورهای شیعی درباره ارتباط معنوی خاندان پیامبر با وحی و الهام الهی همسو است و در چارچوب یک تجربه روحی و دروننگر از دوران پس از رحلت پیامبر (ص) تفسیر میشود.
2) فرشته آرامش میآورد و مطالب را میخواند
دستهای از روایتها وجود دارد که فرشتهای را به عنوان همیار آرامش برای حضرت زهرا (س) معرفی میکند. این فرشته که به آرامش بخشیدن به دلهای بانوی بزرگ اسلام میپردازد، مطالبی را برای ایشان میخوانده است و حضرت زهرا (س) آنها را میشنود و با نگارش یا ثبت آنها پاسخ میداده است. این تصویر، با روالی آرام و مداوم در خاطر شیعیان مانده و به عنوان یک مدل از ارتباط میان انسان با فرشتگان و بهرهمند شدن انسان از وحی غیر پیامی مطرح میشود. در برخی روایات همچنین اشاره شده است که امام صادق (ع) این فرشته را مأمور تسلی و دلجویی میدانند و نقش او در تشکیل مصحف فاطمه را پررنگتر از برخی سایر روایتها میشمارد.
3) جبرئیل (ع) به عنوان راوی و خواننده
یکی از گروههای روایت، جبرئیل را به عنوان راوی یا خواننده اصلی میشناسد. در این روایتها جبرئیل سخنان خود را عرضه میکرده و امیرالمؤمنین (ع) آنها را مینوشته است. وجود چنین نقشی از جبرئیل در کنار پیامبر (ص) در بسیاری از منابع دینی به عنوان یک نقش غیر معمول، اما با اعتبار روایی خاصی مطرح شده است. این تصویر از جبرئیل به عنوان یک واسطه میان وحی و اهلبیت (ع)، جایگاه ویژهای در فرهنگ شیعی دارد و به توضیح چگونگی انتقال محتوای مصحف به حضرت زهرا (س) کمک میکند.
4) پیامبر گرامی (ص) خود این سخنان را میخواندند
در گروهی دیگر از روایات، گفته میشود که پیامبر اکرم (ص) به صورت مستقیم این سخنان را برای دختر گرامیشان حضرت زهرا (س) میخواندند و امیرالمؤمنین (ع) آنها را مینوشتند یا ثبت میکردند. این روایات نشان از حضور مستقیم پیامبر (ص) در فرایند املا یا نگارش دارند و مفهومی از حضور مستقیم وحی و سنت نبوی در زندگی خانوادگی اهل بیت (ع) ارائه میدهد. با وجود تفاوتهای اندکی بین روایات، همگی تصدیق میکنند که منابع مصحف فاطمه نشاندهنده ارتباطی معنوی، غیرقرآنی و هدایتآموز برای حضرت زهرا (س) بوده است.
محتوای مصحف فاطمی (س) و توضیح درباره آن
در این بخش، روایات درباره محتوای مصحف فاطمه (س) مورد بررسی قرار میگیرد. برخی گزارشها به وجود حکمتها، موعظهها، و خبرهای آینده اشاره میکنند که برای آرامکردن دل حضرت زهرا (س) بیان شده است. برخی معتقدند
که این نوشتهها احکام شرعی و نکات فقهی را شامل میشود، اما بسیاری از پژوهشگران این نظر را مکانیکی و نادرست میدانند؛ زیرا حضرت زهرا (س) برای یادگیری مسائل فقهی نیازی به نوشتن مستقل نداشتند و از پیامبر (ص) بهطور مستقیم بهرهمند میشدند. به این ترتیب، میتوان گفت که محتوا از رویدادهای آینده تا نکات معنوی و دلدلداری را در بر میگرفت، و از لحاظ محتوایی با قرآن متفاوت است.
سرچشمه شکلگیری مصحف و هدف از ثبت آن
بر پایه نقل امام صادق (ع) در کتاب کافی، مصحف فاطمه (س) نتیجه مدتها گفتوگو و نوشتههای متکامل است که آغاز آن در روزهای پس از رحلت پیامبر (ص) آغاز میشود. امام صادق (ع) میفرماید حضرت زهرا (س) پس از رحلت پیامبر ۷۵ روز در میان مردم بود و در این مدت غمِ سنگینِ آن دوران را تحمل میکرد. در همین روزها جبرئیل نازل میشد و برای تسلی دل حضرت، سخنانی آرامبخش میگفت. جبرئیل در این دیدارها، از مقام والای پیامبر (ص)، شرایط خوب دنیا و ادامه رسالت الهی در نسل حضرت زهرا (س) خبر میداد. امام علی (ع) آنچه جبرئیل بیان میکرد را مینوشتند؛ نتیجه این نگارشها مصحف فاطمه (س) شد. بنابراین، این مصحف را باید یادگاری معنوی از دوران پس از رحلت پیامبر (ص) دانست که از دل الهامها و پیامهای آرامشبخش فرشته وحی پدید آمده است. در این چارچوب، برخی از منابع افزودهاند که در دوران سخت و غمبار بعد از رحلت پیامبر، این نوشتهها به آرامشبخشی به خاندان پیامبر میپرداختند و به مدیریت اندوه و تبیین نجاتبخش مشکلات میانجامید. این نکته، با روایتهای دیگر که محتوای مصحف را گاه به احکام یا تاریخ آینده مرتبط میدانند، میتواند به فهمی چندلایه از این اثر معنوی کمک کند.
جایگاه تاریخی مصحف فاطمی در بین امامان (ع)
در منابع شیعه، جایگاه مصحف فاطمه (س) به عنوان نشانهای از امامت و میراث خاندان نبوت مورد تأکید قرار گرفته است. امام رضا (ع) در سخنی مشهور درباره این مصحف میفرمایند: «این مصحف، نشانه امام است.» این عبارت نشان میدهد که داشتن چنین کتابی به عنوان یکی از نشانههای امامت تلقی میشد و به صورت نسلبهنسل در میان امامان منتقل میشده است. با وجود این ارزیابی تاریخی، درباره ادامه مسیر نگهداری و حضور فعلی مصحف در زمان ظهور امام عصر (عج) باورهای گوناگون وجود دارد. برخی باورها میگویند که این مصحف اکنون در اختیار حضرت ولیعصر (عج) است و در زمان ظهور، بخشی از آن با مصلحت الهی بیان میشود. این گمانهها به مرور در ادبیات پژوهشی شیعه بازتاب یافته و به عنوان یکی از جنبههای پژوهشی درباره میراث معنوی اهل بیت (ع) مطرح میشود.
ملاحظات تاریخی و تطبیقی با منابع قرآن
طبق برخی شواهد قرآنی، الهام الهی و گفتوگو با انسانهای گزینششده، محدود به پیامبران نبود و نمونههایی مانند ارتباط مریم (س) با فرشتگان یا بشارت فرزندی به ساره هم به عنوان شواهدی تاریخی در قرآن مطرح شده است. این نمونهها نشان میدهد که الهام فرشتگان با انسانهای برگزیده توافق دارد و بدنهای از باورهای دینی را شکل میدهد که با ختم نبوت مطابقت دارد. با توجه به این زمینه، روایتهای مربوط به مصحف فاطمه (س) را میتوان در چارچوب این رویکرد تفسیر کرد که الهام و هدایت، در چند سطح و برای مقاصد معنوی صورت میگیرد و لایهای از ارتباط میان انسانهای بزرگ الهی با وحی را نشان میدهد.
مصحف فاطمه (س) اکنون کجاست و چه جایگاهی در آینده دارد؟
باورهای ما درباره جایگاه مصحف فاطمه (س) مبتنی بر این است که این متن در اختیار حضرت مهدی موعود (عج) است و بر اساس مصلحتِ الهی تا زمان ظهور نزد ایشان محفوظ میماند. در برخی روایات، اشاره شده است که در عصر ظهور و به مرور، بخشهایی از این مصحف بیان خواهد شد. این جایگاه به عنوان یک میراث دینی، نه تنها به عنوان شیء تاریخی بلکه به عنوان نمادی از ارتباط معنوی خاندان نبوت با هدایت الهی و نسل انسانی مطرح میشود. پژوهشهای تاریخی در این حوزه با تکیه به منابع اربابرجوعی و متنهای حدیثی، سعی میکنند تصویر روشنتری از سیر این مصحف ارائه دهند و دیدگاههای مختلف را در کنار هم بگذارند تا روشنایی بیشتری بر فهم این نویس شگفتانگیز در تاریخ شیعه پدید آید.
به گزارش تیم آرشیو کامل، بررسی منابع متون حدیثی نشان میدهد که هر روایت، با یک جنبه از این پدیده الهامی سروکار دارد و هیچ روایت واحدی نمیتواند به طور کامل محتوای مصحف را ترسیم کند. این تنوع روایی، به هیچ وجه به معنای گمگشتگی یا تعارض نیست، بلکه نشان از چندلایه بودن این میراث معنوی دارد و میتواند به درک بهتر تعامل میان وحی، انسانهای پیشوا و تاریخ شیعه کمک کند. همچنین توجه به تفاوتهای روایی و همچنین تطبیق چنین روایاتی با منابع قرآن و سنت نبوی، میتواند به پژوهشگران و علاقهمندان الهیات اسلامی فرصت دهد تا به روشی نقادانه و دقیق به این سؤال پاسخ دهند که چگونه یک میراث معنوی، نقش آرامبخش و الهامبخش در دوران غمآلود پس از رحلت رسول خدا (ص) ایفا کرده است.
نتیجهگیری و جمعبندی
روایتهای مربوط به املا و نگارش مصحف فاطمه (س) به سه دسته عمده تقسیم میشود: الهام الهی، حضور فرشتگان برای آرامشبخشی، و نقش مستقیم پیامبر (ص) یا جبرئیل در خواندن و ثبت سخنان. این روایتها با هدف آرامشبخشی، هدایت معنوی و حفظ میراث اهل بیت (ع) شکل گرفتهاند و هر یک از زاویهای متفاوت به این پدیده مینگرند. با وجود اختلاف نظر در محتوا و دقیق بودن احتمالات محتوای مصحف، همگی به یک نکته مشترک اشاره میکنند: مصحف فاطمه (س) هیچ شباهتی به قرآن ندارد و از لحاظ محتوایی مجموعهای از الهامات، اخبار آینده و نکات معنوی است که برای حضرت زهرا (س) مطرح شده و در نهایت به میراث امامت و معنویت شیعه پیوند دارد.
تحلیل حقوقی-اجتماعی از خبر
این خبر از منظر حقوقی-اجتماعی صرفاً بازتابی از روایتهای دینی و تاریخی است و هدف آن ارائه درک دقیقتر از باورهای کلان شیعی درباره مصحف فاطمه (س) است. از منظر قانونی و اجرایی، مطالب ارائهشده درباره نصوص دینی و روایات تاریخی فاقد جنبه حکمی حقوقی است و به عنوان بررسی فرهنگ و باورهای مذهبی مطرح میشود. بنابراین، گزارشدهی باید با رعایت استقلال فکری و پرهیز از مفروضات سیاسی یا امنیتی ناموجه همراه باشد و هیچگونه جهتگیری ناپسند یا قابلیت سوء استفاده را دربر نگیرد. پژوهشگران و کاربران باید با تکیه بر منابع معتبر و نقد علمی به تحلیل این روایات بپردازند و از ورود به تفسیرهای غیرعلمی که میتواند به باورهای دینی آسیب بزند، پرهیز کنند.