درگذشت بهرام بیضایی همزمان با تولد 87 سالگی او
به گزارش دقیقاً بازنویسیشده از منابع خبری، گروه ایرانشناسی دانشگاه استنفورد در پستی رسمی اینستاگرامی خبر درگذشت بهرام بیضایی، نمایشنامهنویس، فیلمنامهنویس و کارگردان برجستهٔ ایران را اعلام کرد. این خبر در پنجم دیماه، که همواره با زادروز بیضایی گره خورده است، منتشر شد. این رویداد، که با روز تولد او مصادف بود، از نظر پژوهشگران و علاقمندان به فرهنگ ایران اهمیت ویژهای داشت و به عنوان نمادی از پایان فصلی از تاریخ درام و سینمای ایران مطرح شد. به گزارش تیم آرشیو کامل، بیضایی در این روز با تمام سالهای فعالیت هنری و تعهد به میراث فرهنگی ایران چشم از جهان فروبست و به تعبیر برخی منابع، در سیر زندگی خود همچنان به دنبال پاسداشت زبان، تاریخ و هویت ایرانی بود.
بیضایی که سالها از جمله چهرههای شاخص در عرصهٔ نمایشنامهنویسی، فیلمنامهنویسی و کارگردانی در ایران بود، بهخاطر آثار فراموشنشدنیاش در تئاتر و سینما شناخته میشود. او آثار ماندگاری را خلق کرده است که نه تنها در ایران که در جهان بهعنوان نمونههایی از ترکیب تاریخ، فولکلور و روایتهای انسانی مطرح است. در میان دانشآموختگان، پژوهشگران و هنردوستان، اهمیت علمی و فرهنگی بیضایی بهخوبی شناخته شده است و مرجعهای مختلف بهطور مداوم به بررسی نقش او در شکلدهی به قالبهای نمایشی و سینمایی ایران میپردازند.
زندگی حرفهای و آثار شاخص بیضایی
بیضایی به عنوان یکی از نمایندگان بارز نسل قبل از انقلاب در زمینهٔ نمایشنامهنویسی و کارگردانی شناخته میشود. او با دید عمیق به تاریخ و فرهنگ ایران، روایتهایی را به صحنه و قاب تصویر کشیده است که دربرگیرندهٔ رویکردی تاریخی-ادبی است. آثار او نه تنها بهخاطر زیباییشناسی روایی که به دلیل بازشناسی هویت ملی و دغدغههای اجتماعی-فرهنگی مورد توجه قرار میگیرد. از جمله ویژگیهای کار او میتوان به استفادهٔ هوشمندانه از نمادها، مطرحکردن پرسشهای اخلاقی و اجتماعی و تلاش برای ساختن تصویری معنادار از گذشتهٔ ملّی اشاره کرد. برخی پژوهشگرانِ میراث فرهنگی بیان میکنند که بیضایی با پیوستگی به تاریخ ادبیات ایران، زبانِ روایی و نمایش را بهصورتی آهنگین و مستند در کنار هم قرار داد تا تماشاگر را به تفکر دربارهٔ هویت و جایگاهٔ شهری ایران دعوت کند.
او همچنین به عنوان فیلمنامهنویس و کارگردان در سینمای ایران نقشآفرینی کرده است و در کنار کارهای تئاتری، نگاه پُرتنوعی نسبت به روایت داستانی ارائه داده است. پژوهشگران از بیضایی بهعنوان یکی از چهرههای کلیدیِ پل ارتباطی میان سنتهای کهن ادبیات ایران و زبان روایت معاصر یاد میکنند. تأکید او بر بازنمایی فرهنگی و تاریخی ایران، از همان آغاز فعالیتش تا امروز بهعنوان یک خطِ سیر در مطالعات ایرانشناسی مورد توجه بود و بقایای فکری او بهویژه در میان نسلهای جوان پژوهشگران و هنرمندان همچنان بازتاب دارد.
سخنان و واکنشهای دانشگاه استنفورد و گروه ایرانشناسی
گروه ایرانشناسی دانشگاه استنفورد با انتشار پستی اینستاگرامی، در گزارش تاریخیِ نقشی که بیضایی در فرهنگ ایران ایفا کرده است، به درگذشت این هنرمند اشاره کرد. این گروه با اشاره به جایگاه او بهعنوان استاد و همکار برجسته در سالهای اخیر، بیان داشت که بیضایی بهرغم چالشهای زمانیِ فرهنگی و سیاسی، همیشه به پاسداشت میراث فرهنگی ایران و زبان هنریاش میبالید. سخنان منتشرشده نشان میدهد که دانشگاه و گروه ایرانشناسی از دستاوردهای بیضایی، بهویژه در زمینهٔ روایتهای تاریخی و ارزیابی کارهای نمایشی، قدردانی کردهاند. این اعلام خبر، بهطور معمول با احترام به دستاوردهای هنری و پژوهشی او همراه بود و نشان میداد که میراث فرهنگی فردی چون بیضایی چگونه میتواند در فضای دانشگاهی و پژوهشی ایرانشناسی همچنان زنده بماند. در پی این خبر، برخی منابع به یاد او و آثارش در محافل فرهنگی و آموزشی اشاره کردند و از اهمیت بررسی آثار او در چارچوبی علمی و پژوهشی سخن گفتند. به گزارش تیم آرشیو کامل، برگزاری جلساتی در بزرگداشت زندگی و آثار این هنرمند نیز در برنامههای آیندهٔ دانشگاه و گروه مورد توجه قرار گرفت. همچنین، از قدردانی ویژهٔ مرجان شمسایی یاد شده است که با همراهیِ خود، به ادامهٔ حیات فکری بیضایی در سالهای اخیر کمک کرده است.
نشستهای بزرگداشت و جایگاه میراث فرهنگی
در ادامهٔ روالهای بزرگداشتِ شخصیتهای فرهنگی در ایران، دانشگاه استنفورد اعلام کرده است که بزودی جلسهای برای بزرگداشت زندگی و آثار این هنرمندِ ایراندوست برگزار خواهد شد. چنین رویدادهایی برای روشن نگاهداشتن اهمیتِ میراث فرهنگی و صنعتیسازیِ فرهنگ، در کنار آموزش عالی، نقشی کلیدی ایفا میکند. پژوهشگران و دانشجویان در این پسزمینه، با تمرکز بر رویکردهای نقدِ علمی، به بررسی چگونگی عبور آثار بیضایی از مرزهای زمان و مکان میپردازند و با رویکردی آموزشی، میراث او را به نسلهای آینده منتقل میکنند. گرامیداشت بیضایی با توجه به سوابق فرهنگیِ او، میتواند به عنوان نمونهای از تعامل بین هنر و دانشگاه در نظر گرفته شود و نشان دهد که چگونه یک هنرمند میتواند با آثار و شخصیت خود، به توسعهٔ پژوهشهای فرهنگی در فضای آکادمیک کمک کند. در این راستا، قدردانی ویژه از همکاران و همراهانی مانند مژده شمسایی، که برای ادامهٔ کارهای پژوهشی و حفظ گفتمان فرهنگی بیضایی تلاش کردهاند، بهخوبی دیده میشود. از این رو، بزرگداشت چنین شخصیتهایی نه تنها گرامیداشت فردی که پاسداشت یک مسیر پژوهشی-فرهنگی است که در قالب آموزش و پژوهش ادامه مییابد.
میراث فرهنگی، شاهنامه و جایگاه فرهنگی بیضایی
بیضایی بهگونهای در تاریخ فرهنگ ایران نقشآفرینی کرده است که بهصراحت میتوان گفت: او با بهکارگیری زبان ادبی و روایتیِ ایرانباستانی و تاریخی، جایگاهِ ویژهای را در حافظهٔ فرهنگی ایران ایجاد نمود. برخی منابع نقل میکنند که در قالبی حماسی و شاعرانه، او با رویکردی تاریخی به تلاشهای ادبی و نمایشی پرداخت که موجب شده است تا میراث فرهنگی ایران بهعنوان یک سرمایهٔ ملی در قالبی نو مطرح شود. در منابعی همچون شاهنامه که در تعابیر گفتاریِ آنان بهکار گرفته میشود، میتوان دید که بیضایی عمرِ خود را با اهتمام به پاسداشتِ فرهنگ ایرانی سپری کرده است و آن را به نسلهای بعدی منتقل نموده است. این رویداد از دید پژوهشگران به عنوان یادآوریِ اقتدار فرهنگیِ ایران در جهان معاصر مطرح میشود و جایگاه روشنِ بیضایی در تاریخ هنر و فرهنگ ایران را تقویت میکند.
تحلیل یکپارچه: چارچوب فرهنگی-اجرایی در بزرگداشت شخصیتهای فرهنگی
این رویداد نشان میدهد که بزرگداشت افراد شاخص فرهنگی در ایران تا چه حد با سازوکارهای اجرایی دانشگاهها و نهادهای فرهنگی گره خورده است. با وجود گوناگونی رویکردهای پژوهشی و هنری، نیاز مبرم به حمایت و پشتیبانی سازمانی از پروژههای پژوهشی و نمایشهایی که میراث ایران را روایت میکنند، بیش از پیش احساس میشود. از منظر اجرایی، برگزاری نشستها و بزرگداشتها بهعنوان فرصتی برای نقد علمی، تبادل نظر و آموزش عموم میتواند به تقویت پیوستگی بین دانشگاه و جامعه فرهنگی کمک کند. همچنین، حفاظت و انتقال میراث بیضایی به نسلهای آینده مستلزم تداوم همکاریهای دانشگاهی با هنرمندان و پژوهشگران است تا آثار این چهرهٔ فرهنگی همچنان به زبانهای مختلف و از طریق رسانههای متعدد در دسترس مردم باقی بماند. در نهایت، از منظر حقوقی و اجرایی، حفظ دقت در بیان رویدادها و احترام به شخصیتهای فرهنگی، به ایجاد فضای امن و پایداری برای پژوهشهای مستقل کمک میکند و از سوءِ تفاهمهای احتمالی جلوگیری میکند.