پردهای تازه از دوربینهای خاموش
مستند تازهای که در نوزدهمین جشنواره بینالمللی سینماحقیقت به نمایش درآمد، با عنوان دوربینهای خاموش، به روایت دوربینهایی میپردازد که در طول جنگ ۱۲ روزه اجازه روشن شدن نداشتند. فیلم به تهیهکنندگی روحالله زندیفرد و کارگردانی محمدرضا گودرزیمهر، داستانی را دنبال میکند که تصاویرش در حافظه جمعی ثبت نشده اما خاطراتش باقی مانده است. در قالب یک روایت مستند، این اثر از زوایای تازهای به موضوع نظر میافکنَد که چگونه رسانههای تصویری گاهی از ثبت رخدادهای تاریخی بازمیمانند و چه تاثیری بر روایت تاریخی میگذارند.
پوستر و تیزر این فیلم مستند در مدت کوتاهی پس از اعلام پروژه منتشر شد تا عکاسی صحنههای جنگی و فضای روایت را به ذهن مخاطب بیاورد. به گزارش تیم آرشیو کامل، این اثر با محوریت گِردآوری و بازسازی خاطراتی ساخته شده است که در زمان وقوع در قاب دوربینها ثبت نشدهاند. فیلمبرداری و تدوین اثر توسط کامران ابدیپور انجام شده و نویسنده و تدوینگر کار نیز سحرناز تفضلیهرندی بوده است. این ترکیب تیمی با همراهی کارگردان، تلاش دارد مسیر فراموششده تاریخی را از طریق نگاه انسانی و تصویری بازگو کند.
فیلم در جریان نوزدهمین دوره جشنواره سینماحقیقت روی پرده رفت و با استقبال مخاطبان مواجه شد. با وجود اینکه تصاویر برخی رویدادهای جنگی بهدلیل محدودیتهای زمانی یا مکانی و نیز ملاحظات فهرستهای آرشیو، ضبط نشده بود، دوربینهای خاموش سعی میکند با استفاده از روایتهای جایگزین و تحلیلهای روایی، تصویری دقیق از آن دوره ارائه دهد. این مستند در پردیس سینمایی ملت روی پرده رفت و در روزهای بعدی نیز برنامه نمایش داشت. در کنار نمایش، عوامل فیلم درباره رویکرد فنی و روایتی پروژه توضیحاتی ارائه کردند و برخی از سِیمای حرفهای فیلمبرداری و تدوین نیز به تشریح شیوه کار پرداختند.
در یک نگاه کلی، دوربینهای خاموش به دنبال پاسخ گشودهای برای پرسشهایی است که همواره ذهن علاقهمندان تاریخ معاصر را به خود مشغول کرده است: چه بر سر آن تصاویر که هرگز ثبت نشدهاند آمد؟ چه راستیها و کجگوییهایی ممکن است با وجود نبود گرافیک تصویری واقعی از بین برود؟ فیلم با این پرسشها کار خود را آغاز میکند و با استفاده از روایتهای شفاهی، نقشههای تاریخی و شواهد صوتی سعی میکند تصویری از جنگ ۱۲ روزه و اثرات آن بر زندگی مردم ارائه دهد. این اثر نشان میدهد که چگونه حافظه جمعی میتواند از طریق بازنویسی تصویری و زبان روایی به شکل جدیدی بازسازی شود و مخاطب را به تفکر درباره نقش تصویر در تاریخ فراخواند.
در بخش فنی، تیم سازنده به شکل بیوقفهای به پیشبرد روایت فکر کرده است. کارگردان: محمدرضا گودرزیمهر، تهیهکننده: روحالله زندیفرد، نویسنده و تدوینگر: سحرناز تفضلیهرندی، فیلمبردار: کامران ابدیپور. این ترکیب از تخصصهای مختلف، امکان تبیین جنبههای مختلف داستان را فراهم میآورد: از بازسازی صحنههای خاموش تا بازنمایی روشهای نوین روایت تصویری که میتواند جای خالی تصاویر را تا حدی پر کند.
در طول نمایشها، پوستر و تیزر این فیلم به شکل قابل توجهی توجه مخاطبان را جلب کرد و به عنوان بخش ابتدایی معرفی کار، به شیوهای هنری اما دقیق به تصویر کشیدن مفهوم «خاموشی تصاویر» پرداخت. نماهای نزدیک از ابزارهای ضبط، قابهای باز از فضاهای تاریخی، و تداوم روایت با صدای راوی یا گویشهای محلی در کنار موسیقی متن، حس و حال دوران را به مخاطب منتقل میکند. نمایش این اثر در سالنهای سینما و فضاهای مختلف جشنواره، فرصتی برای بازنگری در تاریخهای غیرتصویری فراهم میآورد و به عنوان یک تجربهٔ نو در سینمای مستند ایران شناخته میشود. همچنین حضور این مستند در جشنواره سینماحقیقت نشان از اهمیت توجه به روایتهای غیرسینمایی و قدرت بازینمایی برای ارائهٔ دیدی دقیقتر و انسانیتر از رویدادهای تاریخی دارد.
اگرچه تصاویر جنگی برای بسیاری از رویدادها اساسی است، این اثر با نگاه بکر و تازهای به موضوع «دوربینهایی که روشن نشدند» سعی دارد که با لایهبرداری از روایتها و استفاده از منابع غیرتصویری، تصاویری را در ذهن مخاطب زنده کند که در هر حال، وجود داشتند و اکنون به عنوان بخشی از خاطرهٔ جمعی ما باقی ماندهاند. این رویکرد، به ویژه در عصر دیجیتال که فتوکپیها و بازسازیهای تصویری به سرعت در دسترس هستند، میتواند به نقدی سازنده از چگونگی ساخت و بازسازی تاریخ از طریق تصاویر کمک کند و از کارکردهای آیندهٔ رسانه در ارائهٔ تاریخ تصویری کشورمان نکتههای تازهای را استخراج نماید.
تحولات و جزییات نمایش در جشنواره سینماحقیقت
به گزارش تیم آرشیو کامل، فهرست نمایش مستند دوربینهای خاموش در نوزدهمین دورهٔ جشنواره سینماحقیقت شامل رویههای پخش در پردیس ملت بود. فیلم در تاریخ ۲۰ آذر در این پردیس روی پرده رفت و برنامه نمایش برای تاریخ ۲۲ آذر نیز در سالن شمارهٔ ۱۰ ثبت شد. این اطلاعی است که از طریق روابط عمومی اثر منتشر شد و تأکید دارد که تجربهٔ دیدن این داستان به شکل روایتی و با حضور تیم سازنده، میتواند بینندگان را در درک بهتری از گرامیداشت واقعیتهای تاریخی هدایت کند. راویان این اثر و تیم فنی با ارائهٔ توضیحات دقیقی دربارهٔ شیوهٔ کار، روند تولید و ملاحظات اخلاقی مرتبط با بازنویسی تاریخی، به مخاطبان پاسخ دادند. همچنین در پوستر و تیزر رسمی، مفهومی با محوریت خاموشی تصاویر و بهکارگیری روایتهای جایگزین برای بازسازی روایت جنگی ارائه شده بود.
در ادامهٔ فرایند نمایش، توجه ویژه به جنبههای فنی و هنری فیلم وجود داشت. کارگردان، محمدرضا گودرزیمهر، در گفتوگو با رسانهها بیان کرد که هدف مجموعه این است که با حفظ واقعیتها، شرایطی را فراهم کند تا مخاطب به رویکردی حیاتی نسبت به تاریخ تصویری ایران فکر کند. صحت اطلاعات و منابع، بهویژه با توجه به محدودیتهای آرشیویی، برای سازندگان همواره چالشبرانگیز بوده است و تیم را بر آن داشت که از روشهای متنوعی برای ارائهٔ دادههای تاریخی استفاده کند. از جمله این شیوهها میتوان به بازنویسی روایتهای شفاهی، ارجاع به یادداشتهای تاریخی و بازبینی منابع غیرتصویری اشاره کرد تا یک تصویر منسجم و دقیق از آن دوران به دست آید.
بر پایهٔ این پروانۀ سازنده، مستندسازی این چالش را به صورت گام به گام درنظر گرفته است: جستوجو در آرشیوهای موجود، مصاحبه با کارشناسان تاریخ معاصر، و استفاده از تصاویر و دادههای غیرتصویری برای تکمیل روایت. در طول این فرایند، تیم تولید با رعایت اصول اخلاقی و حفاظتی مرتبط با نمایش وقایع جنگی، از هر گونه ارائهٔ تصاویر حساس یا تحریفآمیز پرهیز کرده و تمرکز را بر بازگوکردن حقیقتِ تاریخیِ باقیمانده از آن جنگ گذاشته است. این رویکرد، در مجموع منجر به ارائهٔ یک تجربهٔ سینمایی ماندگار و آموزنده شده است که میتواند گفتوگوهای بیشتری را در میان مخاطبان دربارهٔ نقش تصویر در تاریخ ایران برانگیزد.
در نهایت، حضور این مستند در جشنوارهٔ سینماحقیقت نه تنها به عنوان یک اثر هنری-مستند بلکه به عنوان یک منبع آموزشی برای نسلهای آینده اهمیت دارد. با توجه به طراحی روایتی که به بازنمایی خاطرات غیرتصویرپردازی شده میپردازد، دوربینهای خاموش میتواند به عنوان نمونهای از چگونه روایت تاریخی در فضای ایران مطرح شود و به مخاطبین فرصت بدهد تا دربارهٔ چگونگی حفظ و بازنمایی تاریخ به شکل جامعتری اندیشه کنند. این اثر با وجود بهرهگیری از تاریخ جنگ، بهعنوان نمونهای از کار حرفهای در حوزهٔ مستندسازی میتواند برای دانشگاهها، دانشجویان رشتهٔ فیلمسازی و پژوهشگران تاریخ تصویری، منبعی ارزشمند باشد.
تیم سازنده و نقش هر بخش
در کارگردانی این مستند، محمدرضا گودرزیمهر با رویکردی مستند-روایی سعی کرده است با استفاده از ترکیب تصاویر غیرصریح و روایتهای شفاهی، بازسازیای از جنگ ۱۲ روزه ارائه دهد. تهیهکنندهٔ اثر، روحالله زندیفرد، نقش کلیدی در تدارک منابع و امکانات تولیدی و همچنین هماهنگی با جشنوارهها ایفا کرده است. نویسنده و تدوینگر کار، سحرناز تفضلیهرندی، با ترکیب یافتن صدا و تصویر، ساختار روایی را به گونهای طراحی کرده که مخاطب بتواند از طریق پیشبرد قصه و انتقال احساسات، به درک بهتری از اتفاقات برسد. از سوی دیگر، فیلمبردار کامران ابدیپور با بررسی و اجرای تعمقی از فضاهای تاریخی، تصاویر را به شکل پُرپتانسیل برای روایت ارائه کرده است. این مجموعه با همکاری هم، تصمیم گرفتند تا با احترام به حقیقتهای تاریخی و رعایت ملاحظات اخلاقی، داستانی را ارائه دهند که بتواند مخاطبان را نه تنها به تماشا بلکه به تفکر و نقد وادارد.
در کنار این تیم، عوامل دیگری مانند تدوینگرانی که با استفاده از ابزارهای دیجیتال و فنی، لایههای روایت را همپوشانی کردهاند و همچنین پژوهشگرانی که با بررسی منابع تاریخ معاصر به جمعآوری موالات کمک کردند، نقش مهمی در توسعهٔ اثر ایفا کردند. گفتوگوهای تخصصی با کارشناسان تاریخ و مطالعات جنگی نیز به غنای محتوایی فیلم افزوده است. به همین ترتیب، اثر از منظر فنی و داستانی به شکل منسجمی ارائه میشود تا بتواند پیامهای کلیدی را با شیوهای دقیق و قابلدرک برای مخاطبان القا کند.
پوستر، تیزر و فرصتهای نمایش آینده
پوستر و تیزر رسمی این مستند، با رویکردی هنری، نشانگر محوریت موضوع «خاموشی تصاویر» است و سعی دارد با استفاده از نمادهای تصویری، فضای تاریخی را به شکلی شاعرانه به نمایش بگذارد. نمایشهای بعدی این فیلم میتواند به توضیح بیشتر دربارهٔ روند تولید و چگونگی تصمیمگیریهای ارشیویی و اخلاقی در حین ساخت مستند کمک کند. بهگواهی منابع، حضور این اثر در جشنوارهٔ سینماحقیقت به عنوان یک نمونهٔ روشن از رویکرد نویسنده-تهیهکننده در به کارگیری منابع غیرتصویری برای بازسازی تاریخ، میتواند به پژوهشگران و علاقهمندان به سینمای مستند هم فرصت یادگیری بدهد.
تحلیل اثر با نگاه به قوانین و رویکرد اجرایی
این مستند با رویکردی مسئولانه به تاریخ معاصر و با حفظ واقعیتها ساخته شده است؛ با این حال، همواره در کارهای مستند جنگی وجود دارد که ارزیابی و بازنگری پروسهٔ آمادهسازی و نمایش تصاویر را ضروری میکند. از منظر اجرایی، یکی از مهمترین چالشها، دسترسی به منابع آرشیوی و حفظ عدالت در ارائهٔ روایت است. برخورد با تصاویر که به دلیل مسائل امنیتی یا محدودیتهای فنی یا حقوقی ضبط نشدهاند، نیازمند روشهای روایت جایگزین و گشوده به گفتوگو با کارشناسان است تا بتوان تصویر تاریخی را به شکلی دقیقتر و جامعتر ارائه داد. این رویکرد در دوربینهای خاموش نشان داده میشود؛ جایی که تیم سازنده برای ثبت حقیقت تاریخی، از ترکیب روایتهای شفاهی، دادههای پژوهشی و فضاهای تصویری موجود استفاده میکند تا بتواند بازسازی رویدادها را بدون تحریف یا اغراق انجام دهد. از نظر قانونی و اجرایی، حفظ حقوق نشر، رعایت قوانین جمهوری اسلامی ایران و حفاظت از مصالح حساس، در فرایند تولید به دقت رعایت شده است. این امر به ویژه در دورهای که مستندسازی بهسرعت در فضای دیجیتال و شبکههای اجتماعی گسترش یافته است، از درجهٔ اهمیت بالایی برخوردار است. در چنین شرایطی، استفادهٔ مسئولانه از منابع و ارئهٔ روایتهایی که با اصول اخلاقی و حرفهای همسو باشد، به اعتبار آثار مستند کمک میکند و به آموزش مخاطبان دربارهٔ نحوهٔ برخورد با تاریخ تصویری ایران میانجامد. این تحلیل میتواند به عنوان نکتهای برای توسعهٔ آیندهٔ پروژههای مشابه در نظر گرفته شود تا همواره بتوان به روایتهای کمتصویر پاسخ دقیق و عادلانه ارائه داد.
تحلیل حقوقی-اجرایی درباره مستندسازی جنگ و آرشیو تصاویر
در فرآیند تولید مستندهایی با موضوع جنگ، حفظ توازن بین افشاگری تاریخی و ملاحظات امنیتی و اخلاقی از ضروریات است؛ بهعبارت دیگر، ایجاد تعادل میان بازنمایی صادقانهٔ تاریخ و پرهیز از هرگونه تهدید به امنیت یا نقض حقوق اشخاص در قالب تصاویر یا بازنویسی روایات، موضوعی است که همواره باید مدنظر قرار گیرد. استفاده از منابع غیرتصویری برای جایگزینی تصاویر ثبتنشده، نیازمند بررسی دقیق حقوقی و اخلاقی است تا از بهکارگیری منابعی که ممکن است نقض حقوق صاحبان اثر یا حقوق ذینفعان باشد پرهیز شود. همچنین شفافیت دربارهٔ منابع، روشهای کار و فرآیند تصمیمگیری در مورد چگونگی ارائهٔ روایت، برای مخاطبان و پژوهشگران اهمیت دارد. در عین حال، رعایت اصول علمی و صداقت پژوهشی، میتواند اطمینان مخاطب را نسبت به صحت اطلاعات تقویت کند و از جایگزینی روایتها با تبلیغات یا تبلیغگریهای غیرحرفهای جلوگیری نماید. این نکات بهویژه برای مستندهای تاریخی که بهطور مستقیم با رویدادهای حساس روبهرو میشوند، از جایگاه ویژهای برخوردار است. در نتیجه، مدیران پروژههای مشابه میتوانند با رعایت این اصول، به تولید آثار باکیفیت و معتبر که قادر به پاسخگویی به پرسشهای تاریخی باشند، امیدوار باشند.