زمینه کلی افشاگری و چارچوب خبری
در روزهای اخیر سه سند افشا شده از شورای امنیت ملی آمریکا که پیشتر طبقهبندی شده بود، مجدداً به موضوع کاربردی سیاست خارجی روسیه و ایالات متحده در برابر ایران پرداخته است. این اسناد که به گزارش خبرآنلاین و بر پایه مدارک منتشر شده از منابع معتبر بازنشر میشود، به بررسی مواضع ولادیمیر پوتین در ملاقاتهای کلیدی با جورج بوش پسر و همچنین تعاملات دیگر مقامات دو کشور با ایران میپردازند. به گزارش تیم آرشیو کامل این اسناد نشان میدهد که در برخی مقاطع، روسیه با ارسال نوتی از جانب پوتین به واشنگتن سعی کرده است تا از تشدید یا تحمیل محدودیتهای جدید علیه ایران جلوگیری یا آن را به شکل استراتژیک مدیریت کند. در این چارچوب، تحلیلها بر سه محور اصلی متمرکز است: نخستین سند به دیدار 2001 پوتین با بوش در اسلوونی مربوط میشود و به شیوه نگاه پوتین به مسئله هستهای ایران و محدودسازی فروش فناوری موشکی اشاره دارد. دومین سند، به دیدار 2005 و موضوع ارجاع پرونده هستهای ایران به شورای امنیت و واکنش روسیه نسبت به مسیرهای احتمالی تحریم اشاره دارد. سومین سند، به گفتوگوی قرنطینهاش با بوش در سال 2008 در سوچی میپردازد و درباره موضع پوتین در قبال سامانههای دفاعی و رفتار ایران نکاتی را دربردارد. روایتهای این سه سند، با رعایت دقت به واقعیتهای روز، به تحلیل فضای ژئوپولتیک و تغییرات احتمالی در منافع ملی ایران و منطقه میپردازد. در طول این گزارش از عبارت به گزارش تیم آرشیو کامل استفاده میشود تا میزان اعتبار منابع را به صراحت نشان دهد.
سند نخست: دیدار پوتین و بوش در اسلوونی سال 2001 و چرخشهای احتمالی درباره ایران
بر اساس محتوای نخستین سند منتشرشده، در ملاقات 16 ژوئن 2001 در اسلوونی، رئیسجمهوری آمریکا به نگرانیهای خود درباره برنامه هستهای ایران و فروش تسلیحات به این کشور اشاره کرده و پوتین وعده داده است تا فروش فناوری موشکی به تهران را محدود کند. این سند همچنین به این نکته اشاره میکند که کارشناسان ایرانی در گفتگو با همتایان آمریکایی، پرسشهای حساس و پیگیرانهای مطرح میکردند که نشان از دنبالکردن مسیرهایی برای دستیابی به تسلیحات هستهای داشت. در پاسخ، پوتین به همکاران خود گفته است که نباید درباره چنین مسائلی با ایرانیان گفتگو شود. این قضاوت در متن سند آمده است که پوتین پیش از منافقین و انتشار تصاویر مرتبط با پروژههای هستهای ایران، از روند توسعه این پروژه با واشنگتن گفتوگو کرده است. نکته قابل توجه در این متن آن است که از نگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی پیشنهاد شده است که ایران در سالهای بعد از این دیدار، با وجود اظهار نظرهایی درباره پیشرفتهای هستهای، مسیر خود را در قالب گفتوگوهای دیپلماتیک با اروپا و شورای امنیت پیگیری کرده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این روایتها نشان میدهد که پوتین در آن مقطع، از کاهش یا کنترل دامنه فناوریهای موشکی ایران سخن گفته است، اما برخلاف ادعاهای عمومی، به دنبال حفظ نقش خود در مذاکرات و جلوگیری از شدتدادن به فشارها بوده است. بر این مبنا، میتوان نتیجه گرفت که روسیه در آن زمان تلاش داشته است تا با ایجاد تعادل میان منافع اقتصادی و امنیتی خود، به عنوان یک بازیگر کلیدی در معادلات منطقه، جایگاه سیاسی خود را حفظ کند.
سند دوم: چراغ سبز برای بازنگری در تحریمهای ایران و رویکرد روسیه به شورای امنیت در سال 2005
سند دوم، به نشست 16 سپتامبر 2005 در کاخ سفید میان روسای جمهور آمریکا و روسیه بازمیگردد. در این جلسه، مقامات ارشد دو کشور از جمله کاندولیزا رایس، لاوروف و رامسفلد حضور داشتند و موضوع اصلی، بررسی راههای جلوگیری از مسیر تکامل برنامه هستهای ایران بود. این سند نشان میدهد که ایالات متحده به ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت تمایل داشت و روسیه با وجود مخالفتهای ظاهری، به لحاظ تاکتیکی درباره گزینههای حمله به تاسیسات هستهای ایران صحبت کرده و هشدار داده است که اگر ایران به مسیر نقض قوانین بینالمللی ادامه دهد، کنترل اوضاع از دست میرود. در این متن، پوتین در گفتوگو با محمود احمدینژاد که تازه نخستوزیر بود، به وی تأکید کرده است که اگر ایران به گفتوگوهای متوازن با اروپاییها و پیگیری مسیرهای تحت نظر با باقیمانده تعهدات ادامه ندهد، با انزوای سیاسی روبهرو خواهد شد. با وجود این هشدارها، روسیه در طول سالهای بعد از این نشست، با رویهای دوگانه نسبت به پرونده ایران عمل کرد: از یکسو به همراهی با ایالات متحده در قطعنامههای شورای امنیت رای داد یا به صورت ممتنع رأی داد و از سوی دیگر برای حفظ منافع اقتصادی و دیپلماتیک خود، از شدت فشارها علیه ایران کاست یا از ابزارهای خود برای توازن استفاده کرد. در این بخش، به ویژه از منظر ایران و منطقه، اهمیت مشخصی دارد که روسیه با وجود تمایل به همسویی با غرب در بحثهای مربوط به پرونده ایران، تلاش کرد تا با ایجاد فضای گفتگو و ارائه گزینههای میانه، از وقوع شوکهای تحریمی بیشازحد جلوگیری کند و با حفظ نقش میانجیگری خود در تصمیمگیریهای بینالمللی، به عنوان یک بازیگر کلیدی در تدوین خطمشی منطقهای باقی بماند. این سند همچنین نشان میدهد که پوتین به عنوان یکی از بازیگران اصلی در این عرصه، نسبت به آینده مذاکرات با ایران و اروپا دریافته است که باید از اپنی موقعیت به عنوان یک عامل تعادل در دیپلماسی استفاده کند. به گزارش تیم آرشیو کامل، این بخش از تصاویر و گفتوگوها نشان میدهد که روسیه در سالهای میانی دهه 2000 با دقت به منافع خود مینگریست و برای حفظ شیوه تعادل بین ایران و غرب، گاه به توافقهای شکنندهای دست میزد تا از بروز درگیریهای جدی جلوگیری کند.
سند سوم: گفتوگوی سوچی سال 2008 درباره ایران و نقش سامانههای دفاعی
سومین سند، به دیدار دو رهبر در سال 2008 در شهر سوچی بازمیگردد و محور اصلی آن، بررسی جنبههای مختلف برنامه هستهای ایران و همچنین بحث درباره مفاهیم امنیتی و سامانههای دفاعی بود. در این متن، پوتین به بوش گفته است که ایران گاه تمایل دارد مسائل را به صورت پنهانی پیگیری کند و در پاسخ به تعارفات طرف آمریکایی درباره یک طرح هوشمندانه برای تأمین اورانیوم غنیشده برای مصارف صلحآمیز، به یک پاسخ روشن میرسد که میگویند ایران با وجود داشتن دانش دانشگاهی، به نظر میرسد که برخی رویکردهای.di گوناگون را دنبال میکند. بخش مهم دیگری از گفتوگو به سامانههای دفاعی اس 300 مربوط است. پوتین بیان کرده است که ارائه این سامانه به ایران را منوط به تغییر رفتار Tehran کرده است و یادآور شده است که قرارداد سالهای پیش با ایران ممکن است در برخی مواقع اجرا نشده باشد. در طول سالهای پس از این دیدار، روسیه با وجود تفاوتهایی در رویکرد سیاستی و با توجه به محدودیتهایی که در تحویل سامانههای دفاعی وجود داشت، همچنان به بررسی گزینههای همکاری با ایران ادامه داد و در نهایت در سالهای اخیر برخی تحولات، از جمله خرید یا بهرهبرداری از سامانههای دفاعی جدید، در دستور کار دو کشور قرار گرفته است. به گزارش تیم آرشیو کامل، این سند نشان میدهد که روسیه همچنان به دنبال حفظ جایگاه خود در مذاکرات منطقهای است و با حفظ فضای مذاکراتی، به صورتی عمل میکند که منافعش در میانمدت و بلندمدت حفظ شود. این مواضع همچنین نشان میدهد که روسیه از طریق پیشنهادها و مذاکرات با ایران و غرب، به دنبال توازن قوا و حفظ نفوذ خود در صحنه بینالمللی است.
تداعیها برای ایران و منطقه از این سه سند محرمانه
این سه سند در کنار هم، مجموعهای از فاکتورهای موثر در تحلیل روابط بینالمللی را ارائه میدهند. نخست اینکه روسیه، به عنوان بازیگری با منافع گوناگون، همواره در راستای حفظ نفوذ خود در منطقه و جلوگیری از انزوای اقتصادی، از هر دو طرف سود میبرد. همچنین، با توجه به تقابلهای آتی با غرب و حضور ایالات متحده در مسایل امنیتی و اقتصادی منطقه، روسیه با به کارگیری رویکردهای دیپلماتیک و گاه با اعلام موضعهای سخت، سعی کرده است تا از انزوای ایران جلوگیری کند یا به حداقل برساند. از منظر ایران، این اسناد نشان میدهد که در طول دهههای گذشته، پویاییهای بینالمللی و استفاده از ابزارهای دیپلماتیک در برابر ایران، از اهمیت ویژهای برخوردار بوده است؛ هرچند که واقعیت اجرای این سیاستها در عمل، به شکل گستردهای با اما و اگرهای مختلف همراه شده است. به گزارش تیم آرشیو کامل، در نهایت میتوان نتیجه گرفت که روابط روسیه با ایران همواره تحت تأثیر منافع مشترک و نگرانیهای امنیتی هر دو کشور قرار داشته و این روابط در دورههای مختلف، با تغییراتی همراه بوده است. همچنین، این اسناد نشان میدهند که آمریکا با توجه به ترکیب نیروها در شورای امنیت و نیز حضور روسیه در صحنه بینالمللی، همواره در تلاش برای ایجاد یک توازن و جلوگیری از گشایش بیپایان در پروندههای هستهای منطقه بوده است. در پایان، نباید فراموش کرد که رویکردهای بینالمللی تنها بر پایه مذاکرات و توافقات دیپلماتیک نیستند و زمینههای اقتصادی، صنعتی و فناوری نیز نقشی کلیدی ایفا میکنند. در این میان، روسیه با استفاده از موقعیت خود در بازارهای تسلیحاتی، انرژی و فناوری، سعی کرده است تا از منابع و ابزارهای مختلف برای حفظ منافع ملی خود بهره ببرد. بدون تردید، این مجموعه از اسناد میتواند به عنوان منبعی برای تحلیلگران و سیاستگذاران جهت فهم بهتر از سازوکارهای تصمیمگیری در سطح بینالمللی و منطقهای محسوب شود.
تحلیل مبنایی از منظر حقوق و امنیت ملی ایران
به طور کلی، این مجموعه اسناد نشان میدهد که رفتار سایر قدرتهای بزرگ با ایران همواره دارای سه ویژگی کلیدی است از جمله تلاش برای حفظ توازن میان همکاری و فشار، استفاده از کانالهای دیپلماتیک برای کاهش ریسک اقتصادی و امنیتی برای همسایهها و حفاظت از منافع ملی در برابر شورای امنیت و تحریمهای بینالمللی. برای جمهوری اسلامی ایران، این گزارشها اهمیت دارد که بداند چگونه بازیگران بزرگ در حوزههای انرژی، فناوری و نظامی با یکدیگر تعامل میکنند و چه ملاحظاتی برای ایجاد یا حفظ راهبردهای دیپلماتیک وجود دارد. با توجه به قانون و چارچوبهای جمهوری اسلامی ایران، هرگونه رویکرد اجرایی که به تقویت اتحاد و تعامل با جامعه بینالملل منجر شود، میتواند به تضمین امنیت ملی منافع کشور انجامیده و از ایجاد ناکامیهای احتمالی در زمینههای اقتصادی و نظامی جلوگیری کند. این تحلیل همچنین تأکید میکند که سیاستها و تصمیمگیریهای داخلی باید با توجه به منافع ملی و امنیت عمومی شکل گرفته و از ورود به فهرستهای سیاسی و 娱乐ی خارج شود تا در مواجهه با فشارهای خارجی، کشورداری بهتری انجام شود. در نهایت، نکتهای که باید به آن توجه کرد این است که با وجود فضای پیچیدهای که در روابط بینالملل وجود دارد، اصول و قواعد سومین قدرتهای بزرگ و همچنین رویکردهای قانونی بینالمللی باید به طور کامل لحاظ شود تا منافع ملی به شکل پایدار حفظ شود.